नेपाल सम्वत् ११४६, दिल्लागाः ७ अष्टमी (२० साउन, २०८४, ५ अगष्ठ २०२६) बुधबार, बाँपिझ्याला । अमेरिकी अन्तरिक्ष कम्पनी स्पेसएक्सको रकेटको ठूलो टुक्रा बुधबार चन्द्रमाको सतहमा उच्च गतिमा ठोक्किने भएको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो घटना अनियन्त्रित भए पनि चन्द्रमाको सतह, अन्तरिक्ष फोहोर व्यवस्थापन र भविष्यका चन्द्र अभियानका लागि महत्वपूर्ण अध्ययन अवसर बन्नेछ।

अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्सका अनुसार रकेटको उक्त भाग अमेरिकी समयअनुसार बुधबार बिहान २ बजेर ३५ मिनेटमा अर्थात् नेपाली समयअनुसार दिउँसो करिब १२ बजेर २० मिनेटमा चन्द्रमामा ठोक्किने अनुमान गरिएको छ।

वैज्ञानिकहरूको अनुमानअनुसार करिब ४ टन तौल भएको रकेटको भाग चन्द्रमाको पश्चिमी किनारमा रहेको आइन्स्टाइन क्रेटर क्षेत्र नजिक प्रतिघण्टा करिब ८ हजार ६९० किलोमिटर (५ हजार ४ सय माइल) को गतिमा ठोक्किनेछ।

यो ठक्करपछि चन्द्रमाको सतहमा नयाँ खाडल बन्ने र ठूलो मात्रामा धुलो तथा चट्टानका टुक्राहरू अन्तरिक्षमा फैलिने अनुमान गरिएको छ। वैज्ञानिकहरूले यस घटनाबाट चन्द्रमाको सतहको संरचना, प्रभावबाट हुने परिवर्तन र भविष्यमा मानव तथा रोबोटिक अभियानका लागि सम्भावित जोखिमबारे नयाँ जानकारी प्राप्त हुने बताएका छन्।

नियोजित नभएको ठक्कर

स्पेसएक्सले यो ठक्कर नियोजित नभएको स्पष्ट पारेको छ। उक्त रकेटको भाग सन् २०२५ को जनवरीमा स्पेसएक्सको फाल्कन–९ रकेटमार्फत प्रक्षेपण गरिएको थियो। उक्त प्रक्षेपणमा अमेरिकी कम्पनी फायरफ्लाइ एयरोस्पेसको ‘ब्लु घोस्ट’ चन्द्र अवतरण यान र जापानी कम्पनी आइस्पेसको ल्यान्डर बोकेको थियो।

स्पेसएक्सकी नासा विज्ञान तथा ड्रागन कार्यक्रम निर्देशक जुलियाना स्काइम्यानका अनुसार सूर्यको गतिविधि र गुरुत्वाकर्षण शक्तिको संयुक्त प्रभावका कारण रकेटको दोस्रो चरण चन्द्रमातर्फको मार्गमा पुगेको हो।

सामान्य अवस्थामा रकेटका प्रयोग भइसकेका चरणहरू पृथ्वीको वायुमण्डलमा पुनः प्रवेश गरी जल्ने वा समुद्रमा खस्ने गर्छन्। तर चन्द्रमा जाने अभियानका क्रममा पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रभन्दा बाहिर पुग्न थप ऊर्जा आवश्यक पर्ने भएकाले उक्त रकेट चरण अन्तरिक्षमै रह्यो। इन्धन सकिएपछि त्यसलाई नियन्त्रण गर्न सम्भव नभएको स्पेसएक्सले जनाएको छ।

तीन टन टीएनटी बराबरको विस्फोटीय प्रभाव

अमेरिकी समाचार संस्था एसोसिएटेड प्रेस (एपी)का अनुसार चन्द्रमामा ठोक्किँदा उक्त रकेट भागबाट करिब तीन टन टीएनटी विस्फोट बराबरको ऊर्जा उत्पन्न हुने अनुमान गरिएको छ।

वैज्ञानिकहरूको अनुमानअनुसार यसबाट करिब २७ मिटर चौडा र ५ मिटर गहिरो खाडल बन्न सक्छ। ठक्करबाट उड्ने धुलो र चट्टानका कणहरू केही किलोमिटर टाढासम्म अन्तरिक्षमा फैलिन सक्नेछन्।

यद्यपि, ठक्करको चमक निकै छोटो समयका लागि मात्र देखिने भएकाले पृथ्वीबाट नाङ्गो आँखाले अवलोकन गर्न कठिन हुने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्। टेलिस्कोपमार्फत भने धुलोको फैलावट र त्यसपछिका परिवर्तनहरू अध्ययन गर्न सकिनेछ।

अन्तरिक्ष यानले गर्नेछन् निगरानी

चन्द्रमाको अध्ययन गरिरहेका विभिन्न अन्तरिक्ष यानहरूले यस घटनालाई नजिकबाट नियाल्ने तयारी गरेका छन्।

नासाको लुनार रिकोनिसेन्स अर्बिटर (LRO) र दक्षिण कोरियाको दानुरी चन्द्र अर्बिटरले ठक्करअघि र पछिका तस्बिरहरू संकलन गर्नेछन्। वैज्ञानिक बेन्जामिन फर्नान्डोका अनुसार दानुरी अर्बिटर ठक्कर हुनुभन्दा करिब दुई मिनेटअघि उक्त रकेट टुक्राको केही किलोमिटर दूरीबाट गुज्रिनेछ।

यी अवलोकनबाट चन्द्रमाको सतहमा परेको प्रभाव, धुलोको फैलावट र नयाँ बनेको खाडलको अध्ययन गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

भविष्यका चन्द्र अभियानका लागि चेतावनी

लस आलामोस राष्ट्रिय प्रयोगशालाका वैज्ञानिक बेन्जामिन फर्नान्डोले यस्तो घटनाले भविष्यमा चन्द्रमामा जाने अन्तरिक्ष यात्री र उपकरणमाथि अन्तरिक्ष फोहोरबाट हुन सक्ने जोखिम बुझ्न सहयोग गर्ने बताएका छन्।

अहिले यो ठक्करले ठूलो खतरा नपारे पनि भविष्यमा चन्द्रमामा मानव बस्ती वा अनुसन्धान केन्द्र स्थापना भएपछि यस्ता अनियन्त्रित रकेटका भागहरू चुनौती बन्न सक्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।

अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासा र स्पेसएक्सले भविष्यमा यस्ता अनियन्त्रित अन्तरिक्ष वस्तुहरू व्यवस्थापन गर्ने उपायबारे छलफल गरिरहेका छन्। विशेषगरी आर्टेमिस कार्यक्रमअन्तर्गत चन्द्रमामा नियमित मानव अभियान र स्थायी आधार निर्माण गर्ने योजना अघि बढिरहेका बेला चन्द्र वरिपरिको अन्तरिक्ष फोहोर व्यवस्थापन महत्वपूर्ण विषय बन्दै गएको छ।

चन्द्रमामा रकेट ठोक्किएको यो पहिलो घटना होइन

चन्द्रमामा मानव निर्मित वस्तु ठोक्किएको यो पहिलो घटना भने होइन। सन् २०२२ मा चीनको रकेटको एउटा भाग चन्द्रमाको सतहमा ठोक्किएको थियो।

यसअघि सन् २००९ मा नासाले चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुव नजिक पानीको बरफ खोज्न एलक्रस अभियानअन्तर्गत जानाजानी एउटा रकेट चरण चन्द्रमामा ठोक्काएको थियो। अपोलो अभियानका क्रममा पनि नासाले स्याटर्न–५ रकेटका चरणहरू चन्द्रमामा खसालेर भूकम्पीय प्रभावको अध्ययन गरेको थियो।

त्यस्तै, सन् २०२३ मा रुसको लुना–२५ अभियान नियन्त्रण गुमाएर चन्द्रमामा ठोक्किएको थियो भने सन् २०१९ मा भारतको चन्द्रयान–२ र इजरायलको बेरेसिट ल्यान्डर पनि अवतरण प्रयासका क्रममा दुर्घटनाग्रस्त भएका थिए।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार अहिलेको घटना चन्द्रमामा हुने दुर्लभ प्राकृतिक–मानवीय प्रभाव अध्ययन गर्ने अवसर भए पनि भविष्यमा अन्तरिक्ष गतिविधि बढ्दै जाँदा यस्ता अनियन्त्रित वस्तुहरूको व्यवस्थापन अझ महत्वपूर्ण बन्नेछ।