हरितालिका तीज नेपाली महिलाहरूको आस्था, प्रेम, संस्कृति, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक एकताको सुन्दर पर्व हो। रातो पहिरन, हातभरि चुरा, छड्के तिलहरी, बुलाकी, यार्लिङलगायतका गहनाले सजिएका महिलाहरूको उत्साह, गीत–संगीत र नाचगानले तीजको माहोललाई विशेष बनाउँछ।

परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि तथा पति र सन्तानको दीर्घायुको कामना गर्दै व्रत बस्ने महिलाहरूका लागि तीज आस्थाको पर्व हो। अविवाहित महिलाहरूले असल जीवनसाथीको कामना गर्दै भगवान् शिवको आराधना गर्ने परम्परा पनि यस पर्वसँग जोडिएको छ।

यद्यपि, निराहार र निर्जल व्रत बस्नुलाई मात्र तीजको मूल विशेषता मान्नु उचित हुँदैन। आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार सहज र सुरक्षित तरिकाले व्रत बस्नु आवश्यक छ। आस्था र परम्परासँगै आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

पार्वती र शिवसँग जोडिएको धार्मिक विश्वास

हरितालिका तीजसँग माता पार्वती र भगवान् शिवको पौराणिक कथा जोडिएको छ। जनविश्वासअनुसार माता पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गर्नुभएको थियो। उहाँकै तपस्या र शिवप्रतिको अटल आस्थाको स्मरणस्वरूप तीजमा महिलाहरूले शिव–पार्वतीको पूजा आराधना गर्ने परम्परा बसेको मानिन्छ।

आज तीजका दिन देशभरका शिवालय तथा मन्दिरमा भक्तजनको विशेष भीड लाग्ने गर्छ। काठमाडौंको पशुपतिनाथदेखि दोलखाको प्रसिद्ध भीमेश्वर मन्दिर, चरिकोटको पशुपति मन्दिरलगायत शिवालयहरूमा महिलाहरू रातो पहिरनमा सजिएर पूजा, दर्शन र आराधनाका लागि पुग्ने गर्दछन्।

तीजका अवसरमा मन्दिर परिसर मात्र होइन, घर–आँगन र सार्वजनिक स्थलसमेत रातो रंगमा रंगिएको देखिन्छ। चुरा र पाउजुको आवाज, गीतको लय तथा नृत्यको उत्साहले वातावरण नै उल्लासमय बन्न पुग्छ।

तीज र लोकगीतको मौलिकता

तीजको रौनकमा गीत–संगीतको भूमिका निकै महत्वपूर्ण छ। परम्परागत तीज गीतमा महिलाका सुख–दुःख, प्रेम, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक अवस्था, माइतीको सम्झना र आफ्ना भावना अभिव्यक्त हुने गर्दथे।

समयसँगै तीज गीतको स्वरूप पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ। हरेक वर्ष नयाँ–नयाँ गीत र संगीत सार्वजनिक हुन्छन्। तर मौलिक तीज भाकाको स्थानमा अश्लीलता, दुईअर्थी शब्द र सस्तो लोकप्रियताका लागि तयार गरिएका सामग्रीले तीजको सांस्कृतिक गरिमामाथि प्रश्न उठाउने अवस्था पनि देखिएको छ।

तीजका गीत मनोरञ्जनका लागि मात्र नभई समाजको ऐना पनि बन्न सक्छन्। त्यसैले तीजको मौलिकता, नेपाली माटोको सुगन्ध र महिलाका वास्तविक भावना बोकेका गीत–संगीतलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ। तीजको सांस्कृतिक गरिमा जोगाउने जिम्मेवारी कलाकार, सञ्चारमाध्यम, आयोजक र दर्शक–श्रोतासहित हामी सबैको हो।

रातो रंगमा सजिएको उल्लास

रातो पहिरन, छड्के तिलहरी, चुरा, बुलाकी, यार्लिङ, असर्फीलगायतका गहनामा सजिएका महिलाहरू तीजको विशेष आकर्षण हुन्। घरको आँगनदेखि माइतीको चौतारोसम्म गीत र नृत्यको रमाइलो हुन्छ।

चुराको खनखन र पाउजुको छमछमसँगै तीजका भाकाहरू गुञ्जिँदा वर्षौंदेखिको थकान र दुःख बिर्सिएर महिलाहरू एकअर्कासँग खुसी साट्ने गर्छन्। यस अर्थमा तीज धार्मिक आस्थासँगै भावनात्मक अभिव्यक्ति र सामाजिक मेलमिलापको पर्व पनि हो।

माइती र चेलीको सम्बन्ध

तीजसँग जोडिएको सबैभन्दा भावनात्मक पक्षमध्ये एक हो—चेली र माइतीको सम्बन्ध।

तीजमा माइतीको आँगन सम्झने, दाजुभाइ तथा आमाबुबासँग भेट्ने र बाल्यकालका साथी तथा आफन्तसँग रमाइलो गर्ने परम्परा नेपाली समाजमा लामो समयदेखि चलिआएको छ। विवाहपछि टाढा पुगेका छोरीचेलीहरू माइती फर्कने भएकाले तीजले परिवारलाई पुनः जोड्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ।

माइतीको आँगनमा हुने भेटघाट, सुख–दुःखका कुरा, गीत–संगीत र सामूहिक रमाइलोले तीजलाई अझ आत्मीय बनाउँछ। विदेशमा रहेका नेपाली महिलाका लागि भने यही समय बाल्यकाल, माइती र आफ्ना परम्पराको सम्झनाले भावुक बनाउने गर्छ।

महिलाको पर्व मात्र होइन, सामाजिक सन्देशको पर्व

तीजलाई प्रायः महिलाहरूको पर्वका रूपमा बुझिन्छ। तर यसको सामाजिक सन्देश महिला र पुरुष दुवैका लागि महत्वपूर्ण छ।

महिलाले पति वा परिवारको सुख–स्वास्थ्यका लागि व्रत बस्ने परम्परा छ। तर महिलाप्रति पुरुषको प्रेम, सम्मान, जिम्मेवारी र सद्भाव व्यक्त गर्ने कुनै एक दिन वा व्रतको आवश्यकता मात्र छैन। महिलाप्रति सम्मान र समान व्यवहार जीवनभर कायम रहनुपर्छ।

तीजले महिलाको त्याग र समर्पणलाई मात्र महिमामण्डित गर्नेभन्दा पनि महिलाको समान अधिकार, नेतृत्व क्षमता, आत्मनिर्भरता र निर्णय प्रक्रियामा समान सहभागिताको सन्देश दिन सक्नुपर्छ।

परिवारमा महिलाको सम्मान, समाजमा समान अवसर र राज्यका हरेक तहमा महिलाको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्न सके मात्रै तीजको वास्तविक भावना अझ बलियो बन्न सक्छ।

आस्था र परम्परासँगै स्वास्थ्य पनि

व्रत आस्थाको विषय हो। तर आस्थाका नाममा आफ्नो स्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्नु उचित हुँदैन। विशेष स्वास्थ्य अवस्था भएका, औषधि सेवन गरिरहेका वा शरीरले लामो समय खाना–पानी नलिँदा समस्या हुने व्यक्तिले स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार व्रतको स्वरूप निर्धारण गर्नु राम्रो हुन्छ।

परम्पराको सम्मान गर्दै आफ्नो शरीर र स्वास्थ्यको पनि सम्मान गर्नुपर्छ। तीजको उद्देश्य पीडा सहनु मात्र होइन, प्रेम, आस्था, भेटघाट र खुसी साट्नु पनि हो।

प्रेम, सद्भाव र सम्बन्ध जोड्ने पर्व बनोस्

हरितालिका तीज केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नहोस्। यसले परिवारभित्रको प्रेम बढाओस्, टुटेका सम्बन्ध जोडोस् र समाजमा सद्भाव तथा समानताको भावना विकास गरोस्।

माता पार्वती र भगवान् शिवको प्रेम र समर्पणसँग जोडिएको यो पर्वले नेपाली समाजमा प्रेम, विश्वास र सम्मानको भावना अझ बलियो बनाउन सकोस्।

तीजको अवसरमा आफ्नो लागि व्रत बसेकी श्रीमती, आमा, दिदीबहिनी वा प्रेमिकाप्रति माया र सम्मान व्यक्त गर्न एउटा फोन, भेटघाट वा सानो उपहार पनि पर्याप्त हुन सक्छ। आखिर प्रेमको मूल्य उपहारमा होइन, त्यसमा जोडिएको भावना र सम्मानमा हुन्छ।

यस वर्षको तीजले हरेक नेपाली परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि ल्याओस्। महिलाको नेतृत्व शक्ति अझ सशक्त बनोस्। परिवार, समाज र राज्यका हरेक क्षेत्रमा महिलाको समान पहुँच र सम्मान स्थापित होस्। टाढिएका मनहरू नजिक होऊन्, बिग्रिएका सम्बन्धहरू सप्रिऊन् र हरेक नेपाली परिवारका हजारौँ सपनाहरू पूरा होऊन्।

हरितालिका तीज–२०८३ को अवसरमा स्वदेश तथा विदेशमा रहनुभएका सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनी तथा दाजुभाइहरूमा बाँपिझ्याला मिडियाको तर्फबाट हार्दिक मंगलमय शुभकामना।