नेपाल देशय् भातिचा विकट ठाइँकु हिल्सी (गिट्ठा), दाँही (तरुल), सकि (पिँडालु) लोखुम्बा (भ्याकुर) हङ थिता नयेचीज दमु, उ चीज घत्केथें बन दुपान नापलत, गुं गुं नये चीजपेन् चिचा झोरदुन्दु नापलतै हर्स दाँही री मिपिसिन् थउ स्वाँरा दुन्दुं पियेन् नइरि मिइरि यङन् च्वङ दमु ।
गिनागु हर्स, लोखुम्बा, सुतिही, हिल्सी, मकरपासी जुर, हाबी हाबिय् मिपिसिन् अन्न नइ म्वखोन्नसिन्, बुँ, स्वाँरा, छेँ मदउ मिपेन् ड्वाकु ड्वाकु जङ्गल दुपानय् पोक ओर्गसिय् सिमापुलकु च्वङन् जीवन ङान्केइ मल्गु जु । उ बनकु दउ कन्दमुल खेउँ, उ चेपाङ जातीन् जुकुन् नरै हङन् घत्केङ् मिपिसन् हतहिन् आन्थिनुङ् हाबि हाबि पहाडखेन्न च्वंगुपिसिनुं नउतन् ।

उ नये चीजबीज त हातिं मदयेन् अनिकाल जुर्नसिन् नये ल्याखानुं सिरहिन् । तर उ तुं हिलेसि त विदेशीपिसिन् स्वाद व ताकतिलो खेङ् हङन् सियेन्लि न्हुलु तरिकान् न्हुलु परिकार दके नकेय् चलन् पितकायेन् तरै ।

दक्षिण कोरियाकु उ हिल्सि दोखुनु स्वयेन् साकु व भिंगु नये परिकार जुयेन यउ दमु । गुरि नये चीज त छिजिन् अनिकालकु नइमल्गु हतगु आमु तु गुं देशय् लागिन् विकसित ल्याखान् नइत छ्यालेन् तरहिन् । उ हिल्सिकु कार्बोहाईड्रेट दमु आले उकुलान् पितयउ सुका थिनागु रेसान् नय् चीज त पच्यारि त ग्वाहार बिरै । उन् कब्जियत व कोलेस्ट्रोल जुइ मबिउ । उकु भिटामिन “बी” व फेलिक एसिड दये लागिन् प्याटामारी मिसामिपे प्याटाकु दउ मुचापे अंग त बलियो यङन् विकलांग जुइ टेंगु त दिकेरै ।

थिगुर अनुसन्धान न म्वालेन् पितकार्न उ संसारभरिकु खुस्सर ता हिल्सि नापलङ खँ पितकायेन् तरै । पश्चिम खेन्नय् अफ्रिकी देशकु वासरय् ल्याखाकु तयन् तरै हर्स जापान व लण्डनकु यल्पनु नइ जिउ चीजत छ्यालेन् च्वनहिन् ।

लण्डनय् फुड साइन्स एण्ड क्वालिटी म्यानेजमेन्ट न पूर्वी नाइजेरियाकु उ हिल्सिय् संस्कार व उकुलान् नाप्लकु पौष्टिक तत्वलान् पितयउ ताकतय् बारेकु सोर्न त्वायउ हिल्सिकु स्वयेन् ओंचौ व म्ह्वासौ रंग दउकु घत्के ताकत नापलतै हङन् प्रमाणित यङ दमु ।

उ हिल्सिलान् कें जुकुन् मखे अचाररूं दके नइ जिर, अचार दकेय् विधि यिनागु दमु,
मल्गु सामानपेनः
(१) सुतिही, (२) ख्वार्सानी (३) मेथी (४) राम तोरिया (५) पाँगौ चुक व (६) मेबु थउ त जिउ मसला

गिथि दकेइरिले हिल्सिय् अचार ?
उ सुतिही, दाँही, जाकीहीलान् बुयेन् पित यउ लहराकु सियेन् यउ हिल्सि खेउँ मेबु कें दकेय् थें बुत्के मसलापेन् तयेन् नर्सं जिर । आन्थिनुं अचार दकेर्न दोखुनु स्वयेन् हाखेन म्वइँ मल । इथि म्वन्नसिन् उकुलान् पितयउ खायेउ तत्व ताङन् वन । उ हिल्सि सिमाकु तु छिप्पैजु नाप्लरि फरै । आनागु छिप्पैजु हिल्सि लुङाकु तयेन् च्याप्ठर्न कुला थउ त छुटैजुर । उ त म्वङन् बुत्के बातिचा खोङके तयेन् चि, ख्वार्सानी तयेन् वालिमल, आले भातिचा लिखन चुक मात्रा मिल्याङन् तयेन् निभारकु सोगुर पिगुर घडी पायेन् तर्स यल्पनुं नइजिर । उ हिल्सिय् अचार नयेन् मुथु जुकुन् सात्केउ मखे कि उ हिल्सिकु घत्केङ् ताकत बीउ भिटामिन, कार्बोहाइड्रेट थिनागु पौष्टिक तत्वं बिरै ।

गाउँ बस्तीय् झोरदुन्लु, बन दुपानुं नाप्लकु न थिता कन्दमूल खेउँ, यिनागु चीज नयेनुं गुलिं मिपिसिन् जिन्दगी धानेङन् च्वंगुङ् दमु । उ हिल्सिकु चिकन्ये तत्व, कोलेस्ट्रोल मात्रा मदये लागिन् छिजि मिपे म्वग्र त घत्केङ् ज्ये बिरै । उ तु खँय् अनुसन्धान यङन् पश्चिम अफ्रिका, जर्मन, जापान व नाइजेरियाकु च्वंगु पिसिन् म्वालेन् घत्कें परिकार दके नइजिर हङन् छ्यालेन् च्वंगु दमु ।

हिल्सिलान् भिटामिन ए, बी, सी, के, बी– ६, बी–१२ कार्बोहाइड्रेड, पोटासियम्, सोडियम्, क्याल्सियम आइरन थिनागु ताकत बीउ व व्यथा त पोंगु तत्व बिये लागिन् थन्केसि ड्वाकु ड्वाकु देशय् मिपिसिन् वय् पुया व बिरुवा म्वालेन् थउ छेंय् वलिकु जुर्सं गमलाकु जुर्सं पिइउरस ज्ये यङ खोइँदमु । उ हिल्सिय् कें अचार दके नउ पिस्त थोंसी नइतु मल हङ मद । हात्त हर्स थोंसिकु स्वयेनुं यक्कु ताकत उकुलान् नापलत