हामीमध्ये धेरैजसो मानिस बिहानदेखि बेलुकासम्म अरूका बारेमा सोच्नमै व्यस्त हुन्छौँ। कसैले के भन्यो, कसले के गर्‍यो, कसको व्यवहार ठीक भएन, कसले हामीलाई सम्मान गरेन, कसले अन्याय गर्‍यो—यी सबै कुरा हाम्रो मनमा निरन्तर घुमिरहन्छन्। सामाजिक सञ्जालले त झन् यो बानीलाई अझ गहिरो बनाइदिएको छ। हामी अरूको जीवन हेर्छौँ, उनीहरूसँग आफ्नो तुलना गर्छौँ, उनीहरूको सफलतामा कहिलेकाहीँ खुसी हुन्छौँ, कहिलेकाहीँ ईर्ष्या गर्छौँ। तर यति धेरै समय अरूलाई हेर्दाहेर्दै हामीले आफ्नै मनभित्र एकपटक पनि नियाल्ने प्रयास गरेका छौँ?

संसारमा सबैभन्दा ठूलो खोज बाहिरी संसारको होइन, आफ्नै अन्तरमनको हो। मानिसले हिमाल चढ्न सक्छ, महासागर पार गर्न सक्छ, चन्द्रमासम्म पुग्न सक्छ, तर आफ्नै मनलाई बुझ्न भने वर्षौँ लाग्न सक्छ। किनभने बाहिरको यात्रा आँखाले देखिन्छ, तर भित्रको यात्रा चेतनाले अनुभव गर्नुपर्छ।

आध्यात्मिकताको वास्तविक सुरुवात कुनै मन्दिर, गुम्बा वा आश्रमबाट हुँदैन। यसको सुरुवात आफ्नै मनबाट हुन्छ। जब हामी इमानदारीपूर्वक आफूलाई हेर्न थाल्छौँ, तब हाम्रो वास्तविक स्वरूप प्रकट हुन थाल्छ। हामी आफ्नो क्रोध, लोभ, अहंकार, डर, असुरक्षा, अपेक्षा र मोहलाई चिन्ने अवसर पाउँछौँ। यी सबै कमजोरी अरूले सिर्जना गरेका होइनन्; ती हाम्रो आफ्नै मनका प्रतिबिम्ब हुन्। त्यसैले परिवर्तन पनि बाहिरबाट होइन, भित्रबाट सुरु हुन्छ।

हामी प्रायः अरूलाई परिवर्तन गर्न खोज्छौँ। परिवार बदलियोस्, साथी बदलिऊन्, समाज सुध्रियोस्, राजनीति राम्रो होस् भन्ने चाहना राख्छौँ। तर आफूलाई परिवर्तन गर्ने प्रयास भने धेरै कम गर्छौँ। वास्तविकता के हो भने, संसार परिवर्तन गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय आफ्नै चेतनालाई परिवर्तन गर्नु हो। जब हाम्रो दृष्टि बदलिन्छ, संसार पनि बदलिएको जस्तो अनुभव हुन्छ।

जब हामी आफैँलाई नियाल्न सुरु गर्छौँ, दोषारोपण बिस्तारै कम हुँदै जान्छ। किनकि हामी बुझ्न थाल्छौँ कि हरेक मानिस आफ्नो चेतना, अनुभव र परिस्थितिअनुसार व्यवहार गरिरहेको हुन्छ। त्यसपछि तुलना हराउन थाल्छ। अरूको सफलताले मन पोल्दैन, बरु प्रेरणा दिन थाल्छ। प्रतिक्रिया दिनुअघि बुझ्ने बानी बस्छ। रिसको ठाउँमा धैर्यता आउँछ। घृणाको ठाउँमा करुणा जन्मिन्छ। यही परिवर्तन नै आध्यात्मिक विकासको संकेत हो।

शान्त मनभन्दा ठूलो सम्पत्ति संसारमा अर्को छैन। अशान्त मनले करोडौँ सम्पत्ति पाए पनि सन्तुष्टि पाउँदैन। तर शान्त मन भएको मानिस सामान्य जीवनमै पनि आनन्दित रहन सक्छ। शान्त मनमा प्रेम हुन्छ, करुणा हुन्छ, क्षमा हुन्छ, र सबैभन्दा ठूलो कुरा—आफ्नो वास्तविक अस्तित्वको अनुभूति हुन्छ।

आजको संसारमा मानिससँग सुविधा धेरै छन्, तर शान्ति कम छ। जानकारी धेरै छ, तर ज्ञान कम छ। सम्पर्क धेरै छन्, तर आत्मीयता कम छ। कारण एउटै हो—हामीले बाहिरी संसारलाई जित्ने प्रयास गर्‍यौँ, तर आफ्नै मनलाई बुझ्न समय दिएनौँ। आफूलाई चिन्ने यात्रा नै छुटाइदियौँ।

आफूलाई चिन्नु भनेको आफ्ना कमजोरी देखेर निराश हुनु होइन। बरु तिनलाई स्वीकार्दै सुधारको बाटो रोज्नु हो। आफूलाई माया गर्नु भनेको अहंकार पाल्नु होइन; आफ्ना सीमितता बुझ्दै निरन्तर सिक्ने साहस गर्नु हो। जीवनको वास्तविक परिपक्वता यहीँबाट सुरु हुन्छ।

ध्यान, मौन, आत्मचिन्तन, प्रार्थना वा केही समय एकान्तमा बसेर आफ्ना विचारहरूलाई नियाल्नु—यी सबै अभ्यासले हामीलाई आफ्नै अन्तरमनसँग जोड्छन्। जब हामी आफ्नै मनको आवाज सुन्न सिक्छौँ, तब बाहिरी कोलाहलले हामीलाई सजिलै विचलित गर्न सक्दैन।

आज केही समय आफ्नै लागि छुट्याऔँ। मोबाइलको पर्दाबाट केही क्षण टाढा जाऔँ। अरूको जीवनको समीक्षा गर्नुभन्दा पहिले आफ्नै मनलाई सोधौँ—

म वास्तवमै को हुँ?
मेरो जीवनको उद्देश्य के हो?
म किन रिसाउँछु? किन डराउँछु? किन असन्तुष्ट हुन्छु?
म के परिवर्तन गर्न सक्छु?

यी प्रश्नहरूको उत्तर बाहिर कसैले दिने छैन। उत्तर हाम्रो आफ्नै अन्तरमनमा लुकेको छ।

म पनि यही यात्राको एक साधारण यात्रु हुँ। हरेक दिन केही सिक्दै, केही गल्ती स्वीकार्दै, केही कमजोरी सुधार्दै र आफूलाई अझ गहिरोसँग चिन्न प्रयास गर्दै अगाडि बढिरहेको छु। यो यात्रा सजिलो छैन, तर अत्यन्त सुन्दर छ। किनभने यस यात्राको अन्त्यमा अरूलाई होइन, आफ्नै वास्तविक अस्तित्वलाई भेटिन्छ।

आउनुहोस्, आजबाट परिवर्तनको सुरुवात गरौँ। अरूलाई बदल्ने होइन, आफूलाई बुझ्ने प्रयास गरौँ। किनकि आफूलाई चिन्न सक्ने मानिसलाई संसारले सजिलै विचलित गर्न सक्दैन। आफूलाई जित्न सक्नु नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो विजय हो, र यही विजयले शान्ति, प्रेम, करुणा र सच्चा आनन्दतर्फ डोर्‍याउँछ।