नेपाल सम्वत् ११४६, गुंल्लागाः ४, चौठी (१६ भाद्र २०८३, १ सेप्टेम्वर २०२६) मंगलबार, बाँपिझ्याला । भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढी केवल हिमनदी (ग्लेसियर) भत्किएर नभई लाङटाङ लिरुङ हिमालको उत्तरी भिरालो भाग नै ध्वस्त हुँदा उत्पन्न भएको नयाँ तथ्य उपग्रह तस्बिर विश्लेषणबाट खुलेको छ।

सार्वजनिक भएका स्पष्ट उपग्रह तस्बिर र भू–विश्लेषकहरूको अध्ययनअनुसार नेपालमा अवस्थित ७ हजार २३४ मिटर अग्लो लाङटाङ लिरुङ हिमालको करिब ५ हजार मिटर उचाइमा रहेको विशाल चट्टानी भिरालो भाग भत्किएको थियो। उक्त पहिरोसँगै माथि रहेको हिमनदीको ठूलो हिस्सा पनि तलको खोँचमा खसेपछि चट्टान, बरफ, पानी र लेदो मिसिएको विशाल मलबे बहाव बनेको थियो।

विश्लेषकहरूको अनुमानमा यस घटनामा करिब २० करोड घनमिटरसम्म चट्टान, बरफ र लेदो तल खसेको हुन सक्छ। यही विशाल चट्टान–बरफको हिमपहिरोले ल्हेन्दे खोला हुँदै भोटेकोशीमा प्रवेश गरेर विनाशकारी आकस्मिक बाढीको रूप लिएको बताइएको छ।

विपद्पछि खिचिएका तस्बिरहरूमा लाङटाङ लिरुङको हिमनदीको ठूलो हिस्सा हराएको मात्र होइन, हिमनदीमुनिको पहाडको भिरालो भाग नै बगेर गएको स्पष्ट देखिन्छ। चट्टानी सतहमा बनेको ठूलो ताजा घाउले हिमालको संरचनामा व्यापक क्षति पुगेको संकेत गर्छ।

तक्षशिला इन्स्टिच्युसनका भू–स्थानीय कार्यक्रम प्रमुख वाई निथियानन्दमका अनुसार यो घटना मूलतः एउटा विशाल पहिरो थियो, जसले हिमनदीलाई समेत आफूसँगै तल तानेको हो। उनका अनुसार हिमनदी चट्टानी आधारको रेखासँगै काटिएको देखिनुले पहिला चट्टान भत्किएको र त्यसपछि हिमनदीको हिस्सा त्यससँगै खसेको संकेत गर्छ।

एक हजार मिटरभन्दा बढी उचाइबाट खसेको चट्टान–बरफको हिमपहिरो तलको खोँचमा ठोक्किँदा बरफ तीव्र गतिमा टुक्रिएर पग्लिएको थियो। त्यसपछि बनेको चट्टान, बरफ, पानी र लेदोको मिश्रित बहाव नदीको खोँच हुँदै तल झर्दै जाँदा थप ढुंगा, माटो, पानी र मलबा मिसिँदै विशाल बाढीमा परिणत भएको थियो।

निथियानन्दमका अनुसार हिमपहिरो नेपाल–तिब्बत सीमाक्षेत्र नजिकको ल्हेन्दे खोला नदी प्रणालीमा मिसिएको थियो। त्यसबाट उत्पन्न बाढीको पहिलो ठूलो प्रहार तिब्बतस्थित ग्यिरोङ सीमा चौकी क्षेत्रमा परेको र त्यसपछि बहाव नेपालतर्फ तल झरेको थियो।

विपद्पछि प्राप्त अध्ययन र तस्बिरहरूले तीन महत्वपूर्ण निष्कर्षहरूलाई बल दिएका छन्। पहिलो, यो केवल हिमनदी भत्किएको घटना नभई हिमनदीसहित पहाडको भिरालो भाग नै भत्किएको ठूलो भू–विपद् थियो। दोस्रो, घटनाको सुरुआत नेपालतर्फको हिमाली क्षेत्रमा भएको देखिएको छ। तेस्रो, सीमापार बग्ने ल्हेन्दे खोला प्रणालीमार्फत यसको प्रभाव तिब्बती क्षेत्रमा समेत पुगेको पुष्टि भएको छ।

सुरुमा केही विशेषज्ञहरूले सम्भावित भूकम्पका कारण हिमनदी भत्किएको हुन सक्ने अनुमान गरेका थिए। अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण (यूएसजीएस) ले प्रारम्भमा उक्त घटनालाई ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्पका रूपमा वर्गीकरण गरेको थियो। तर पछि गरिएको पुनःविश्लेषणले त्यो भूकम्प नभई पहाड भत्किएपछि उत्पन्न भएको भूकम्पीय कम्पन रहेको देखायो। मापन गरिएको ५.२ म्याग्निच्युड बराबरको संकेत पहिरोपछि उत्पन्न भएको थियो, पहिरोको कारण होइन।

यस घटनापछि बनेका सम्भावित बाध तालहरूबारे पनि थप जानकारी प्राप्त भएको छ। अन्तरिक्ष विश्लेषण कम्पनी सुहोरा टेक्नोलोजिजका अनुसार भत्किएको पहाडको फेदमा नेपालभित्र नयाँ ताल बनेको छ। त्यसबाहेक नेपाल–तिब्बत सीमा नजिक अर्को ठूलो ताल पनि पहिचान गरिएको छ, जसको निगरानी चिनियाँ अधिकारीहरूले गरिरहेका छन्।

बाध ताल फुटेमा थप बाढी आउन सक्ने जोखिमका कारण उद्धार तथा खोजी कार्य प्रभावित बनेको थियो। यद्यपि हालसम्म त्यस्तो कुनै ताल फुटेको संकेत देखिएको छैन।

यसबीच केही टिप्पणीकारहरूले तिब्बतमा चीनद्वारा निर्माण गरिएका जलविद्युत् बाँधलाई सम्भावित कारणका रूपमा चर्चा गरेका भए पनि निथियानन्दमले लाङटाङ लिरुङको भत्किएको क्षेत्रमा त्यस्ता कुनै ठूला संरचना नभएको स्पष्ट पारेका छन्।

उनका अनुसार उपलब्ध तथ्यहरूले अहिले के भयो भन्ने विषयमा बलियो चित्र प्रस्तुत गरे पनि पहाडको उत्तरी भिरालो भाग किन भत्कियो भन्ने मूल प्रश्नको उत्तर भने अझै खोजीकै विषय बनेको छ। भूगर्भीय संरचना, हिमनदीको अवस्था, तापक्रम परिवर्तन तथा अन्य प्राकृतिक कारणहरूको विस्तृत अध्ययनपछि मात्रै त्यसबारे निष्कर्ष निकाल्न सकिने विज्ञहरूको भनाइ छ।