गाईजात्राको भोलिपल्टदेखि पाँच दिनसम्म नचाइने रात्रीकालिन भैरवकुमारी जात्रा केवल पर्व होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको दोलखाको मौलिक संस्कृति, आस्था र सामाजिक एकताको जीवन्त दस्तावेज हो।

प्राचीन शहर भीमेश्वर नगरपालीका वडा नं. २ दोलखाको सांस्कृतिक जीवनमा आफ्नै विशिष्ट महत्व बोकेको भैरवकुमारी जात्रा यस वर्ष पनि परम्परागत विधि र उल्लासका साथ सम्पन्न भएको छ। भीमेश्वर नगरपालिका–२, प्राचीन शहर दोलखामा गाईजात्राको भोलिपल्ट भदौ १४ गतेदेखि १८ गतेसम्म भैरवकुमारी नचाइएको हो।

दोलखामा वर्षभरि मनाइने विभिन्न जात्रा, पर्व र सांस्कृतिक गतिविधिमध्ये भैरवकुमारी जात्रा आफ्नो मौलिकता, धार्मिक विश्वास र परम्परागत अभ्यासका कारण विशेष मानिन्छ। समय फेरिएको छ, पुस्ता फेरिएको छ, जीवनशैली फेरिएको छ। तर सयौँ वर्ष पुरानो सांस्कृतिक स्मृतिलाई बोकेर भैरवकुमारी जात्रा आज पनि निरन्तर अघि बढिरहेको छ।

यस अर्थमा भैरवकुमारी जात्रा एउटा सामान्य धार्मिक उत्सव मात्र होइन। यो दोलखाको इतिहास, धार्मिक आस्था, सामुदायिक सम्बन्ध र मौलिक पहिचानलाई एकै ठाउँमा जोड्ने सांस्कृतिक सेतु हो।

गाईजात्रापछि सुरु हुने विशेष परम्परा

दोलखामा गाईजात्राको आफ्नै सांस्कृतिक महत्व छ। यही गाईजात्राको भोलिपल्टदेखि भैरवकुमारी जात्रा सुरु हुने परम्परा छ। भदौ १४ गतेदेखि १८ गतेसम्म पाँच दिन भैरवकुमारी नचाइने भएकाले यो समय प्राचीन दोलखाको सांस्कृतिक गतिविधिले थप जीवन्त बन्ने गर्छ।

जात्राका क्रममा परम्परागत विधि, पूजा, बाजागाजा तथा नाचले पुरानो बजार क्षेत्रलाई सांस्कृतिक रंगले भरिदिन्छ। स्थानीय बासिन्दाका लागि यो आफ्नो धर्म र संस्कृतिप्रतिको आस्था प्रकट गर्ने अवसर मात्र होइन, वर्षौँदेखि चलिआएको परम्परालाई निरन्तरता दिने जिम्मेवारी पनि हो।

जात्रामा सहभागी हुने पुस्ताहरू फरक भए पनि यसको मूल भाव भने एउटै छ—आफ्नो परम्परालाई निरन्तरता दिनु र नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु।

इतिहास बोकेको जीवित संस्कृति

दोलखा नेपालको प्राचीन शहरमध्ये एक हो। यहाँको पुरानो बस्ती, मौलिक संस्कृति, भाषा, जात्रा, पर्व र धार्मिक परम्पराले यस क्षेत्रको लामो सामाजिक तथा सांस्कृतिक इतिहासको प्रतिनिधित्व गर्छन्।

यस्ता संस्कृतिको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता के हो भने ती केवल पुस्तकमा लेखिएका इतिहास होइनन्। मानिसको दैनिक जीवन, धार्मिक विश्वास र सामुदायिक अभ्यासमार्फत निरन्तर जीवित रहेका इतिहास हुन्।

भैरवकुमारी जात्रा पनि त्यस्तै एउटा जीवित परम्परा हो।

आजको पुस्ताले जात्रा हेर्दा त्यसलाई एउटा सांस्कृतिक कार्यक्रमका रूपमा मात्र लिन सक्छ। तर यसको पछाडि विगतका पुस्ताको विश्वास, श्रम, सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक अभ्यास जोडिएको छ। त्यसैले यसको निरन्तरता आफैँमा इतिहासको संरक्षण हो।

आस्था र परम्पराको संगम

भैरवकुमारी जात्राको केन्द्रमा धार्मिक आस्था छ। स्थानीय समुदायका लागि भैरवकुमारीसँग जोडिएको परम्परा केवल मनोरञ्जनको विषय होइन, धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वासको हिस्सा हो।

जात्राका क्रममा गरिने विभिन्न विधि र गतिविधिले स्थानीय धार्मिक परम्परालाई निरन्तरता दिन्छन्। समुदायका सदस्यहरू सामूहिक रूपमा सहभागी हुनु यसको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

यसले एउटा अर्को सन्देश पनि दिन्छ—धर्म र संस्कृतिको संरक्षण केवल मन्दिर वा पूजास्थल संरक्षण गर्नु मात्र होइन। त्यससँग जोडिएका जीवित परम्परा, विधि, नाच, बाजागाजा र सामुदायिक अभ्यासलाई संरक्षण गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

जात्राले जोड्छ समुदाय

आधुनिक समाजमा मानिसहरू आफ्नै काम, व्यवसाय र व्यक्तिगत जीवनमा बढी केन्द्रित हुँदै गएका छन्। एउटै टोल र समुदायमा बस्ने मानिसहरूबीच पनि पहिलेको जस्तो नियमित सामाजिक सम्बन्ध नहुन सक्छ।

यस्तो अवस्थामा जात्रा तथा पर्वले समुदायलाई पुनः जोड्ने काम गर्छन्।

भैरवकुमारी जात्राको क्रममा स्थानीय बासिन्दा सामूहिक रूपमा सहभागी हुन्छन्। टाढा रहेका आफन्त र नयाँ पुस्ताका सदस्यहरू पनि जात्राका अवसरमा आफ्नो पुरानो थातथलोमा फर्कने वातावरण बन्न सक्छ।

यसले जात्रालाई धार्मिक कार्यक्रमभन्दा माथि उठाएर सामाजिक सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसरका रूपमा स्थापित गर्छ।

जात्रा सकिएपछि मानिसहरू आ–आफ्नो दैनिक जीवनमा फर्कन्छन्। तर जात्राका क्रममा बनेका भेटघाट, सम्बन्ध र सामूहिकताको भावना भने समुदायमा लामो समयसम्म रहन्छ।

नयाँ पुस्ता र संस्कृति संरक्षण

कुनै पनि संस्कृति एउटा पुस्ताले मात्र जोगाएर दीर्घकालसम्म टिकाउन सकिँदैन। त्यसका लागि नयाँ पुस्ताले त्यसको महत्व बुझ्न र त्यसलाई आफ्नो जीवनसँग जोड्न आवश्यक हुन्छ।

भैरवकुमारी जात्राको भविष्य पनि यही प्रश्नसँग जोडिएको छ—के नयाँ पुस्ताले यसलाई आफ्नो संस्कृतिका रूपमा स्वीकार गरेर निरन्तरता दिन्छ?

आधुनिक शिक्षा, प्रविधि, रोजगारी र बसाइँसराइका कारण युवापुस्ता गाउँ तथा पुराना बस्तीबाट बाहिरिने क्रम बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा परम्परागत जात्रा व्यवस्थापनमा युवाको सहभागिता घट्दै जान सक्ने जोखिम रहन्छ।

त्यसैले नयाँ पुस्तालाई केवल दर्शक बनाउने होइन, जात्रा व्यवस्थापन, सांस्कृतिक अध्ययन, अभिलेखीकरण र प्रचार–प्रसारमा सक्रिय सहभागी गराउन आवश्यक छ।

मौलिकता संरक्षण सबैभन्दा ठूलो चुनौती

आज भैरवकुमारी जात्रा सञ्चालन हुनु आफैँमा सकारात्मक उपलब्धि हो। तर यसको मौलिक स्वरूपलाई भविष्यसम्म जोगाउनु अझ ठूलो चुनौती हो।

आधुनिकताको प्रभावले धेरै परम्परागत संस्कृति क्रमशः परिवर्तन भइरहेका छन्। कतिपय जात्रा केवल औपचारिकतामा सीमित भएका छन् भने कतिपय परम्परा नयाँ पुस्तालाई जानकारी नहुँदा हराउँदै गएका छन्।

भैरवकुमारी जात्राको सन्दर्भमा पनि समयमै यसको इतिहास, विधि, परम्परा र मौलिक पक्षलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेख गर्न आवश्यक देखिन्छ।

जात्राको फोटो खिचेर सामाजिक सञ्जालमा राख्नु प्रचारको एउटा माध्यम हो। तर त्यसले मात्र इतिहास जोगिँदैन। जात्राको उत्पत्ति, परम्परा, विधि, सांस्कृतिक अर्थ र स्थानीय समुदायको भूमिका दस्तावेजीकरण गर्नु आवश्यक छ।

ज्येष्ठ पुस्ताको अनुभव अमूल्य सम्पत्ति

भैरवकुमारी जात्राबारे धेरै महत्वपूर्ण जानकारी स्थानीय ज्येष्ठ नागरिक तथा परम्पराका जानकार व्यक्तिहरूसँग सुरक्षित हुन सक्छ।

उनीहरूले विगतमा कसरी जात्रा सञ्चालन हुन्थ्यो, कुन विधि कसरी गरिन्थ्यो, त्यसमा समुदायको भूमिका कस्तो थियो र समयक्रममा के–कस्ता परिवर्तन आए भन्ने जानकारी दिन सक्छन्।

यस्ता मौखिक इतिहास समयमै संकलन गर्न नसकिए आगामी पुस्ताले धेरै कुरा गुमाउन सक्छ।

त्यसैले स्थानीय तह, संस्कृति संरक्षणसँग सम्बन्धित संस्था, अनुसन्धानकर्ता तथा सञ्चारमाध्यमले ज्येष्ठ पुस्ताको अनुभव र ज्ञानलाई अभिलेखमा सुरक्षित गर्ने पहल गर्नुपर्ने देखिन्छ।

सांस्कृतिक पर्यटनको सम्भावना

दोलखा धार्मिक पर्यटनका लागि मात्र होइन, सांस्कृतिक पर्यटनका लागि पनि ठूलो सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो।

भीमेश्वर मन्दिर, प्राचीन दोलखा बजार, स्थानीय भाषा, परम्परा, जात्रा र पर्वलाई एउटै सांस्कृतिक प्याकेजका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। भैरवकुमारी जात्राले यसमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

नेपालका अन्य क्षेत्रमा मनाइने जात्रा तथा पर्व पर्यटकका लागि आकर्षण बन्न थालेका छन्। त्यसैगरी दोलखाको मौलिक जात्रालाई पनि उचित प्रचार–प्रसार र व्यवस्थापनमार्फत राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन सकिन्छ।

तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा छ—पर्यटनको नाममा संस्कृति परिवर्तन गर्नु हुँदैन।

स्थानीय समुदायको धार्मिक विश्वास र परम्परालाई केन्द्रमा राखेर पर्यटन प्रवर्द्धन गरिनुपर्छ। बाह्य पर्यटक आकर्षित गर्ने क्रममा जात्राको मौलिकता हराउने अवस्था आउन दिनु हुँदैन।

स्थानीय सरकारको भूमिका

यस्ता सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा स्थानीय सरकारको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ।

स्थानीय सरकारले जात्रा सञ्चालनमा आवश्यक सहयोग गर्नुका साथै यसको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्वलाई विद्यालय तहसम्म पुर्‍याउने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छ। स्थानीय पाठ्यक्रममा प्राचीन दोलखाका जात्रा तथा संस्कृतिबारे जानकारी समावेश गर्ने, सांस्कृतिक संग्रहालय वा अभिलेख केन्द्र निर्माण गर्ने तथा जात्रासम्बन्धी सामग्री प्रकाशन गर्ने काम गर्न सकिन्छ।

यसले संस्कृति संरक्षणलाई केवल जात्रा सञ्चालनमा सीमित नराखी संस्थागत संरक्षणको दिशामा लैजान सक्छ।

संस्कृति बचाउनु भनेको पहिचान बचाउनु हो

आज संसार तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको छ। विश्वव्यापीकरणले मानिसलाई एकअर्कासँग नजिक ल्याएको छ। तर यही प्रक्रियाले स्थानीय भाषा, संस्कृति र परम्परामा चुनौती पनि थपेको छ।

यस्तो अवस्थामा कुनै समुदायको मौलिक पहिचान उसको संस्कृति र परम्परामै सुरक्षित हुन्छ।

दोलखाको भैरवकुमारी जात्रा त्यसैको एउटा उदाहरण हो।

यो जात्रा हराउनु भने एउटा कार्यक्रम हराउनु मात्र होइन; यससँग जोडिएको इतिहास, सामुदायिक स्मृति, धार्मिक विश्वास र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक ज्ञान कमजोर हुनु पनि हो।

त्यसैले यसको संरक्षणलाई केवल जात्रा मनाउने दिनसम्म सीमित गर्नु हुँदैन।

अबको बाटो के?

भैरवकुमारी जात्रालाई अझ व्यवस्थित र पुस्तौँसम्म जीवन्त राख्न केही विषयमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ।

सबैभन्दा पहिले जात्राको विस्तृत इतिहास र परम्पराको अभिलेखीकरण गर्नुपर्छ। दोस्रो, युवापुस्ताको सक्रिय सहभागिता बढाउनुपर्छ। तेस्रो, जात्रासँग सम्बन्धित मौलिक सामग्री, पोशाक, बाजागाजा, नाच र विधिको संरक्षण गर्नुपर्छ। चौथो, स्थानीय तहले आवश्यक स्रोत र संस्थागत सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ।

त्यसैगरी सञ्चारमाध्यमले पनि जात्रालाई केवल फोटो र समाचारमा सीमित नगरी यसको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्वबारे निरन्तर बहस र सामग्री प्रकाशन गर्न आवश्यक छ।

निष्कर्ष

भदौ १४ गतेदेखि १८ गतेसम्म पाँच दिनसम्म नचाइएको भैरवकुमारी जात्रा सम्पन्न भएको छ। तर जात्रा सकिएसँगै यसको महत्व समाप्त हुँदैन।

बरु हरेक वर्ष सम्पन्न हुने यो जात्राले एउटा प्रश्न छाडेर जान्छ—हामीले आफ्ना पुर्खाबाट पाएको यो सांस्कृतिक सम्पदा आगामी पुस्तालाई कस्तो अवस्थामा हस्तान्तरण गर्ने?

प्राचीन दोलखाको भैरवकुमारी जात्रा केवल धार्मिक आस्था र परम्पराको निरन्तरता होइन। यो दोलखाको इतिहास, संस्कृति, सामाजिक एकता र मौलिक पहिचानको जीवन्त प्रतीक हो।

समयअनुसार आवश्यक व्यवस्थापन र प्रवर्द्धन गर्दै यसको मौलिकता जोगाउन सकियो भने भैरवकुमारी जात्रा आगामी पुस्ताका लागि पनि गर्वको विषय बन्न सक्छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, यसले प्राचीन दोलखालाई केवल ऐतिहासिक शहरका रूपमा होइन, जीवित संस्कृति बोकेको शहरका रूपमा चिनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

भैरवकुमारी जात्राको निरन्तरता त्यसैले एउटा पर्वको निरन्तरता मात्र होइन—दोलखाको सांस्कृतिक आत्माको निरन्तरता हो।