नेपाल सम्वत् ११४६, कौलागाः ७, सप्तमी (१५ कार्तिक २०८३, १ नोभेम्वर, २०२६) आईतबार, बाँपिझ्याला । रुस–युक्रेन युद्ध पाँचौँ वर्षमा प्रवेश गरेको छ। रुसी सेनाको निरन्तर ड्रोन आक्रमण र आधुनिक निगरानी प्रविधिका कारण युक्रेनी सैनिकहरूलाई खुला मैदानमा आवतजावत गर्न कठिन हुँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा उनीहरू ज्यान जोगाउन पुराना ग्यास पाइपलाइनभित्र लुकेर बस्न बाध्य भएका छन्।

करिब चार फिट चौडा यी साँघुरा पाइपलाइनभित्र युक्रेनी सैनिकहरूले कैयौँ हप्तादेखि दुई महिनासम्म बिताउनुपर्ने अवस्था छ। कुनै समय रुसबाट युरोपसम्म प्राकृतिक ग्यास पुर्‍याउन प्रयोग हुने यी पाइपलाइन अहिले सैनिकहरूका लागि आश्रयस्थल बनेका छन्। यिनै भूमिगत मार्गबाट सैनिकहरूलाई खाना, गोलाबारुद र अन्य अत्यावश्यक सामग्रीसमेत पुर्‍याउने गरिएको छ।

रुसी सैनिकले प्रयोग गरेका पाइपलाइनबाटै युक्रेनको जवाफी रणनीति

युक्रेनको कुपियान्स्क क्षेत्रमा पुराना ग्यास पाइपलाइनको करिब १२९ किलोमिटर लामो सञ्जाल छ। गत वर्षको अन्त्यतिर रुसी सैनिकहरू यिनै पाइपलाइन प्रयोग गरेर कुपियान्स्क क्षेत्रमा प्रवेश गर्न सफल भएका थिए। त्यसपछि युक्रेनी सेनाले पनि भूमिगत मार्गको उपयोग गर्दै जवाफी कारबाही गर्ने रणनीति अघि बढाएको हो।

यसका लागि युक्रेनको नेसनल गार्डअन्तर्गतको जासुसी एकाइले पुराना पाइपलाइनको नक्सा सङ्कलन गरेको थियो। पाइपलाइन निर्माणमा संलग्न अनुभवी ग्यास प्राविधिकहरूको सहयोगमा भूमिगत मार्गलाई सैनिक प्रयोजनका लागि उपयोग गर्ने योजना बनाइएको थियो।

पाइपलाइनभित्र हावाको आवागमन सुनिश्चित गर्न भेन्टिलेसन प्रणाली जडान गर्नु यस योजनाको सबैभन्दा कठिन काममध्ये एक थियो। पर्याप्त हावा प्रवाहको व्यवस्था गर्दै सैनिकहरूलाई लामो समयसम्म भूमिगत क्षेत्रमा बस्न सक्ने बनाउने प्रयास गरिएको छ।

दिउँसो खाना र गोलाबारुद, राति माटो बाहिर

यी भूमिगत मार्गबाट सैनिकहरूसम्म खाना, गोलाबारुद र अन्य आवश्यक सामग्री पुर्‍याउन साना विद्युतीय गाडी प्रयोग गरिन्छ। दिउँसो ती गाडीमार्फत आवश्यक सामग्री पाइपलाइनभित्र पठाइन्छ भने रातको समयमा सुरुङ खन्ने क्रममा निस्किएको माटो भरिएका बोरा बाहिर निकाल्ने गरिन्छ।

रुसी ड्रोनको निगरानीबाट बच्न सैनिकहरूलाई रातको समयमा मात्रै केही समयका लागि बाहिर निस्कने अवसर मिल्छ। खुला क्षेत्रमा देखिनेबित्तिकै ड्रोनको निशानामा पर्न सक्ने जोखिम भएकाले उनीहरू अधिकांश समय भूमिगत मार्गभित्रै बस्न बाध्य छन्।

अँध्यारो र साँघुरो पाइपभित्र कष्टकर जीवन

पाइपलाइनभित्रको जीवन सैनिकहरूका लागि अत्यन्तै कष्टकर छ। साँघुरो संरचनाका कारण उनीहरू निहुरिएर वा घुँडाको भरमा घिस्रिँदै अगाडि बढ्नुपर्छ। त्यहाँ सूर्यको प्रकाश पुग्दैन भने ताजा हावाको उपलब्धता पनि सीमित हुन्छ।

दैनिक शारीरिक आवश्यकताका लागि समेत उनीहरूले प्लास्टिकका झोला र बोतल प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था छ। पाइपलाइनभित्र रहेका ग्यासका अवशेष, धुलो र पर्याप्त हावा नहुँदा उत्पन्न हुन सक्ने समस्याले सैनिकहरूको स्वास्थ्य र सुरक्षामा थप जोखिम निम्त्याउँछ।

युद्धका क्रममा घाइते भएका सैनिकहरूलाई पनि यिनै भूमिगत मार्गबाट बाहिर निकाल्ने गरिन्छ। त्यस्तै, मोर्चामा ज्यान गुमाएका सैनिकहरूको शवसमेत पाइपलाइनमार्फत बाहिर ल्याउनुपर्ने बाध्यता छ। यसले भूमिगत मार्ग सैनिकहरूका लागि आश्रयस्थल मात्रै नभई रसद आपूर्ति र उद्धारको माध्यमसमेत बनेको देखाउँछ।

थर्मल इमेजिङले बढाएको जोखिम

आधुनिक ड्रोन र थर्मल इमेजिङ प्रविधिका कारण खुला क्षेत्रमा सैनिकहरूको आवतजावत झन् जोखिमपूर्ण बनेको छ। थर्मल इमेजिङ उपकरणले मानिसको शरीरबाट निस्कने ताप पहिचान गर्न सक्ने भएकाले लुकेर हिँडडुल गर्न खोज्ने सैनिकहरू पनि निगरानीमा पर्न सक्छन्।

यस्तो परिस्थितिमा युक्रेनले सैनिकका आधार शिविर, निगरानी चौकी र रसद भण्डारण केन्द्रहरूलाई आपसमा जोड्ने भूमिगत सुरुङ सञ्जालको सम्भावनाबारे अध्ययन गरिरहेको छ। भूमिगत मार्गको विस्तारले सैनिकहरूको सुरक्षित आवतजावत र आवश्यक सामग्रीको आपूर्तिमा सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

रुस–युक्रेन युद्धमा ड्रोन र निगरानी प्रविधिको बढ्दो प्रयोगले युद्धको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेको छ। कुनै समय ऊर्जा आपूर्तिका लागि निर्माण गरिएका ग्यास पाइपलाइन अहिले सैनिकहरूको जीवनरक्षा, रसद आपूर्ति र युद्ध सञ्चालनका लागि उपयोग हुन थालेका छन्। यसले आधुनिक युद्धमा भूमिगत संरचनाको रणनीतिक महत्त्वसमेत बढ्दै गएको सङ्केत गर्छ।