गाठामा नखत, द्वाल्खाये हाबिये मूलखँ (मौलिक) आउये बाखन्

नेपाल सम्वत् ११४५, दिल्लागाः १२ द्वादसी, (७ श्रावण, २०८२, २३ जुलाई, २०२५ बुधबार, बाँपीझ्याला, द्वाल्खा ।  थनु गाठामा डुय आमसी खेउ । नेपाल दुपान गत्के नेवार वस्ती दउ ठाँईकु थनु ऊ नखत ङाकेर्जु । ईथितु प्राचिन शहर द्वाल्खाकुङ थनु गाठामा डुय नखत ङाकेर्जु ।

ईथितु नेपाल राज्य दुपान दउ गत्केथे नखत चखत मध्येकु हिन्दु हो बौद्ध धर्मय संयोजनकु नाप ज्यात्के ङाकेय खोईदयन ययन चोन । आन्थितु ओप्ते आप्तेन्नसी ड्वाकु ड्वाकु टुल्ले ङाके मानेङ नखत पर्वपेनकु जातीय परम्पराय हिसावन् सोर्ङ नेवार जातिय् बाहुल्यता दउ खोईदमु ।

ऊ खेङ खेउ । जुईत नेवार जाती नेपाल दुपानतु छरई जुयन चोनहिन् । गिवी गिवी नेवारपे बस्ती दमु आकु नेवारी परम्परा हो संस्कृती हिल्के ङाकेय खोईदमु । ईनागु चाडपर्व हो नखत चखत मध्ये थिगुर लकु गाठामा डुई आमासीङ खेउ । वत घण्टाकर्ण चर्तुदर्शीङ हतै ।

उ पर्व काठमाडौं उपत्यका सुत्ता बनेपा, पनौती, लुभू, किर्तिपुर, फर्पिङ, हेटौंडा, बन्दिपुर, पोखरा, टिस्टुङ्, पालुङ, चित्लाङ, चौतारा, रामेछाप (चिसापानी ) ठाँई चोङन दिउ नेवार जातिपिसिन “गथांमुँग चह्रे या, गठामुंग नख“ भन्छन् भने, यही नेवारी भाषा पित यउ (उद्गम स्थल) द्वाल्खाकु “गाठामा डुये नखत“ हङन हतै । ईथितु सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको तौथली र लिस्ति अनि काभ्रेपलान्चोक जिल्लाको दूतिमा पनि “गाठामा “सले न्हि” हङन ङाके ययन चोनहिन् ।

द्वाल्खाय पुरान् खँ (इतिहास) ये ल्याखाःकु हाबिये पानापेन् पुल्के स्वये मद । पुल्के स्वइत आनागु साफरुङ् नापलङ मद, गोँस बाजेपिसिन् च्वाफे बाजेपिस्त, च्वाफे बाजेपिसिन् तुफी बाजेपिस्त, तुफी बाजेपिसिन् जिज्यूबाजेपिस्ति, आँकुलान्लि बुरा बाजेपिस्त, आले बाजेपिस्त, आमु बाजेन् छिजी बापिस्त, आले बान् छिस्त ङेङ्केतये खँ थन्हु टुल्के येर्नसिन् गाँठामाये ख्वाल व म्वग्र हाँसाकु च्वयेन् राक्षस दके क्येङ आउ हिलेन् हिलेन् येर्न गाँजि सिमालान् ननपतिकु थ्येइँधोन्जु, केसि ययेन् आमु ननपतिं ताङन् पोतघाँसकु थ्येइँत भातिचाङ् ब्याला मापायेउरा हङ खँ पितयेइ फरै । आउ छ्रवालीये दकेइरि हङ वा मन्कुतु म्वटोन्सं जिर, हात्त हर्स बुँपेन् न्हिचा हत्न हत्नङ् बाँझो जुयेन् येइ धोन्जु । छो गुनान् ठयेउ आले छ्वाली गिब्लान् पितययेउ ?

द्वाल्खाये हाबिये पुरान् खँ (इतिहास)पेन् लुओन्केर्नसिन् आगमछेँये लाङा, श्यामसुन्दर पञ्चायत छेँये लाङा, कोर्छेँ स्येङ्हाखेनये लाङा थन्केसि सन्ध्याकाल जुइव किर थिमाङ् पितयेउ ख्वइँमदौ जुयेन् च्वन ।
आमताक्कु न्हिनस्ये ब्याला म्वयेन् ययेन्लि ब्वङ कुठीलान् छुट्टि जुयेन् येउ मुचापेन् थ्वजु या अड्डालान् येउ जागिरेपेन् थ्वजु आमु ठाइँकु मुङन् थउथउ ल्याखाःन् भकुण्डो म्येथउ ओन्सामी मुचापेन्, ख्वारण्डा म्येथउ व फटिक म्येथउ मिसामी मुचापेन् थिगुर् थिगुर् ठाइँ ल्येयेन् म्येथउतन् । अझ गुं मुचापेन् काँठाबरी, गुं मुचापेन् सुलेन् आसपास म्येथउतन् । आन्थितु ड्वाकुन्दांगु ल्यास्म्हा ओन्सामीपेन् रबरये भकुण्डो हायेन् ‘किङं’ व ‘गेम’ म्येथउतन् ।

उ मिखाकु अझङ् यार्गायेन् च्वन, पँधे लुङाकु ख्वारण्डान् म्येथये, पुखुर्सीकु गेम म्येथये आले बल्न्हि खिंखिंदाइताक्कु नेम्लाये जरकु ‘इमाखाचा’, ‘पञ्चैबाजा’ ‘आसपास’ म्येथये खँपेन् । आले इथि म्येथये ब्यालाकु कोर्छेँये चक्रबहादुर बाजे, नक्छेँ ट्वालये ज्ञानबहादुर डोबा व बौद्धे बाजे, थापन छेँये वीरबहादुर बाजेपिसिन् हाखेन ययेन् हकुतन्,– “लौ मुचापेन् थन्टुल्के बल्न्हि म्येथन्, आउ केसि गाठामा डुयेन्लि गुनुङ् पित दायामिन्, केसन्निसि द्यउ कोत लरेउ भूतप्रेत थात ययेउ,..खिंखिं दार्न दोप्टा धुन्दु ग्वार्मुङन् दोचोमिन्, भूतप्रेतपेन् गुल्प फस जुयेन् गुल्प किपा जुयेन् हतिइथि जुयेउ.. आले आमु भूत न हाखेनतु नापलर्स ठहरैतु स्यातै, किपन् जुकुन् डार्जु हर्स बेस्न मफौ जुर” हङन् हकुतन् ।

आले डोबा, बाजे काकापे खँ ङेङन् थउथउ लाङाकु जुकुन् म्येथइेन् बेस्न खिङयेन्लि थउ कुठालान् पि मायाउपे । गाठामा डुयेउ हकुखुन्हु आमताक्कु न्हिनस्ननसि दुङ्गल ट्वालये शिवभक्ति खलकपिसिन् गाँजिये सिमा हायेन् गाँजीन् गाँजीत तु चियेन् गाँठी कयेन् टुटि लाहा दके थिम्हा मिये म्वग्र दकेउजु, आमु दकेये स्वइत मुचान्नसि ड्वाकुन्दांगु टुल्के येउतन् । आमताक्कु यिनागु ज्येखँ येत्न बेस्न छुकु जु ।

गाठामा हात्त हत्चु जेउ ?
थन्हु ङाके च्वङ न्हि त द्वाल्खाकु गाठामा आमसी हतगु तर उ आमसी खुन्हु म्वजुयेन् चतुर्दशी खुन्हु लत । ओत हात्त ‘गाठामा’ हङ जेउ हत्नसिन् उ रि गाँजिसिमाये पुल्ननसि काँचामाचा लप्ती दोखुनु तयेन् गाँजीन् गाँजीततु मुङन् चियेन् गाँठी कयेन् मेबु गुखी मछ्यालेन् थिम्हा म्वग्रतु दके हाँसाकु ख्वालये रुप पितकायेन् दकेये लागिन् ‘गाठामा’ हङरा हङ थिता खँ पितकाइ म्वाले खेउँ । छिजीन् द्वाल्खाये मूल भाषा त पितहाइरि खेउँ हर्स यिनागु खँपेन् म्वालेन् दकेर्स बाँलरेउरा ?

खास हरि मल्नसिन् गाठामाये पुरान् खँ थिम्हा ‘घण्टाकर्ण’ हङ राक्षस नाप ट्वाक्स्याकु ख्वइँदमु । उ खँ यलेङ् च्वयेन् तरै । आन्थिनुं छीजि नीजि पुरान् खँ त थुकेइरि मुल नापमलत्कु । पुरान खँये ल्याखाःकु स्वर्नसिन् यिनागु ख्वइँदमु ः

घण्टाकर्ण हात्त हङले ?
हाबि हाबि नेपाल देशकु थिम्हा राक्षस दउजु । आम राक्षस गुल्पनुं थिठाइँ म्वच्वंगुजु । गिबीगिबी मिपेन् च्वङ ठाइँ (बस्ती) दमु आँकु वङन् दुःख बियेन् च्वंगुजु । गुलि मिपे बस्ती दमु आमठाइँकु द्येउदेगल दउ हे जुर, आले आम राक्षसये बानी थिता उ लोककु दउ द्येउ देवीये नाम जुकुन् मखे कि आम द्यउ देवीये नाम डायेन् भजन कीर्तन, पूजाहाजा येङ पटक्क रसमाताउजु, द्येउपे नाम दाकामिन्, भजन दयेत्मिन् हत्नसिनुं मिपिसिन् राक्षसये खँ त वास्तामतयेन् टेरै मयेङन् थउतु ताल न घण्टा ठ्याङन् भजन कीर्तन् येरि त्वार्मतयेन्लि राक्षस न थिगुर देगल (मन्दिर)कु वङन् द्येउये जउखउकु च्वंगु ड्वाक््ड्वाकु निस्गर घण्टा कायेन् थउतु नस्पुटी यार्खायेन् मेबे हातिङ् सर् ताइमदके थउतु घण्टा ठ्याङन् लिङायेजिन । आन्थि आमे नस्पुटीकु घण्टा यार्खाये लागिन् आमे नाम्तु ‘घण्टाकर्ण’ हङ जुर ।

घण्टाकर्ण राक्षसन घण्टा यार्खायेन् ठ्याङन लिङार्नसिनुङ् मिपिसिन् पूजाबस ज्वङन् बाँ–बाँलकु वास्ती फियेन् द्येउदेगल येइउइँ येङ ख्वङन्लि आम्त झन् राक येयेन्लि आले गिबि नाप्लतै गुन्त नाप्लतै आम्त ज्वङन् स्यारिउरि दुःख बिये ख्वङन्लि थिम्ह नेवारपे दोखुनु स्वयेन् बाँलकु व घत्केङ् तन्त्रमन्त्र सउ गुभाजुन् भगवती देवीनाप सर्सला कायेन् उ तु चतुर्दशी खुन्हु आम राक्षस त हेकेहेके तुलजा भवानीये देगल हाखेन सत्तयेन् ‘आउ केसिन्नसि द्यउपेन् दोखुनु पाताललोककु वयेङ् आउ छिनुङ् इस्त दुःख दबिउ, इसिनुं छन्त दुःख मबिगु,’ हङन् वाचा काके आउ मजान् मिलै जुयेन् च्वइँमल हङन् वये खुशीयालीकु बाजाक ठ्याङन् रसताइदके ‘दह्रीबजी नइलौ’ हाखेन राक्षस त नके लिखनलान् तरवार न प्वालेन् स्याङजिन ।
राक्षस त स्यारिधोन्के आम्त आँकु त्वार्तै वा मजिर हङन् आम्त बाजाक ठ्याङन् बस्तीलान् टायेनये झो नाप येङन् खाल्डा मुयेन् लाहा टुटीकु पिखेनतु नेये कर्वा किल टायेन् ट्वाप्चिये जिन । उ थिगुर पुरान् खँये ल्याखाकु गाठामा जात्रा ङाकेये चलन दमु ।

द्वाल्खाये मूल पुरान भाषाकु उ खँ घतकेङ् मिलैजु दमु । तर पिपान स्वनिग देश दुपान हर्स ब्यागल ल्याखाःन् मानेङ ख्वइँ दमु । आन्थिनु द्वाल्खाये इतिहास त नाम जाकेइ हङन् लिङाउपिसिन् द्वाल्खायेतु मूल भाषा त हाखेन हाइलागिन् नाम थितातु जुर्सं आमे मूल खँ पितकाइत दोखुसेनुं ग्वाहार बिलौ । दोखुसे गुन्ला बाँलकु थ्वजु ।

लुओन्केइमल्गु खँ
(द्वाल्खाकु ‘गुन्ला’ त ‘गुल्ना’ हकुपेनुङ् ख्वइँदमु । तर गुन्लातु खेउँ । ‘गुन्हु’ व ‘ला’ मिलैजुयेन् ‘गुन्ला’ जु खेउँ । नेवारी पात्रोये ल्याखाःकु महिनात ‘ला’ हतै, उ गुल्प साउनये लिखन जुर, गुल्प भातिचा हाखेन येर तर ‘गुन्ला’ लाकु ड्वाकु डाकस खाकेये पुनिस्ननसि कृष्ण अष्टमी टुल्के गुन्हुटुल्के जात्रा ङाकेइरि जुये लागिन् गुन्ला हरिमल हङन् थुकेइलौ ।)

ऊ लेख य संयोजन : बालकृष्ण श्रेष्ठ “पासा”

किपा : शिवजी प्रधान, सोमकृष्ण श्रेष्ठ “द्वाल्खामी