साउन महिना त नेपाल सम्वत्य ल्याखाःन् अनला हरिमल यदि मलमास मलकु जुर्स उ साउन लाये दातिकु गुन्ला लकुजु । मलमास न येत्नसिन् गाठामा डुयेन्लि द्वाल्खाये देश दुपान द्ययेउ उइरी व डाकस खाकेइरी परम्परात लच्छिटुल्के जाउदियेन् च्वइँमल्दन । नत्रस गाठमा आमसीयये लितखुन्हुन्नसि पाङ्जा आमसीखुन्हुटुल्के द्यउ उइरी चलन दमु । उतु ल्याखाःकु थापरे साउन महिनाये ३२ गते गुन्लाये परेवान्नसि द्येउ उइरी ज्ये चल्केये खँ सिदत ययन चोन ।

द्वाल्खा देशकु हाबि हाबि बाजाक ठ्याकुपेन् (ढोलक, मादल, खिं, तम्बल, हारमोनियम्) येक्कु दउजु । दयतवा थन्केसिङ् मदउ मखे दमु । आन्थिनुं थउ ज्येखँकु लिङाइमले लागिन् घत्केङ् पिपान च्वइँमल्गु बाध्यता दयेन् द्वाल्खाकु च्वइँरी अवस्था खोइँ मद । आमकुं घत्केथेँ सिउताउ सउकाउपेन् उ ब्वँलान्तु त्वार्त उइँ धोन्हिन् । आउ गुलिं दमु बाँलस्के सउकाउ मदनी । आउ दोख्सेतं स्येइँकाइ मल्गु ब्याला ययेन्च्वन ।

द्वाल्खा देशये पुरान खँ (इतिहास) कु स्वर्नसिन् द्वाल्खाय संस्कृति त म्वात्केइत बाँलस्के चल्के ङाकेइत नाम डाकेइत थउ नयेन् च्वङ येक्कु ढ््याबा येउ जागिरतु त्वार्त येउ मिये खँ पितकार्नसिन् सायद थन्केसिये मिपिस्त पत्यार लगै म्वजुइफरै ।

आमु मिन् द्वाल्खाये नखतचखत, रीतिरिवाज, जात्रा पर्वये स्वयेन् ड्वाकु जागिर मखे हङन् खरीप्याखन् (खट्प्याखन) स्येइँरी, पदौ प्याखन् क्येइँरी ज्ये येकुजु । आमु मि खेउँ हाबिये छेँ बिहार्छेँ हाखेनलिखिन जुर्सं लिबि पुखुर्चाकु वङन् च्वङ खँ ङेङ दमु ।

आमु मि खेउँ मदउ मानकृष्ण खरदार । आन्थितु पुरान्छेँये मानेरीमल्गु गुरु बाजे भवानी शंकर व बाजे गौरीमान । उपे निस्म्हा दाजुकिँज जुर्सं थिम्हा पुरान्छेँकु थिम्हा पिङ्गलकु वङन् च्वन्सं द्वाल्खाकु खरीप्याखन, भजनय लागिन् ड्वाकु ज्ये येङन् नाम जाके च्वङ ख्वइँदमु ।

इथितु पिङ्गलये रत्नबहादुर बाजे (दिवाकर, भास्कर, प्रभाकरये बाजे)न् खिं ठ्यारित गुनानुं स्येइँ माबाल्के थउतु ङेङन् ङेङन् ठ्याकुजु हँ । लिबिय पुस्ताकु येर्न येर्न घसान् घसान् ताङन वन । आउ द्वाल्खाकु भवानीशंकर बाजेपे पालान् कोत इथि थन्हुटुल्के येर्नसिन् बाजाक ठ्याकुपे नाम उल्याखाःन् क्येङ दमु, उकु गुनेङ् नाम त्वार्फिर हर्स थप्सिन् लुवन्के बिसिन् ।

ड्वाक्छेँये कृष्णबहादुर बाजे खरीप्याखनये राजा जुयेन् सास थिमुठी दत्टुल्के प्याखन् हुयेन् च्वङ छिजि दोखुसेनुङ सिरगु, द्वाल्खाये भजनकु सास उइँ स्वयेन् हाखेनटुल्के पुरान्छेँये भवानी शंकर बाजे (माइला बाजे)न् गुलि ड्वाकु देन बियेन् वन, आन्थितु कोब्नये बाजेपेन् चिचा सेङ् नापये चक्रबहादुर, गुर्कोट कोर्छेँये अन्नबहादुर, थापन्छेँये तीर्थबहादुर (सुग्घर), पिङ्गलये रत्नबहादुर व गौरीमान, ड्वाल्ङाये विष्णुबहादुर जोशी, यिनागु मिपिस्त लुवन्के लुवन्के सम्मान येरिमल्गु खेउँ । गु मिपिसिन् द्वाल्खाये भजन, जात्रा व नखत चखत त घत्केङ् ड्वाकु योगदान् बियेन् तरै । आउ थिपुल हाबिये मिपेन् गुन् हाति हातिकु ब्व (भाग) कायेन् च्वंगुले सिके तइलौ ।

हारमोनियम, तम्बल, खि व ढोलकंं ठ्याकु आले हाखेनय् ड्वाकुन्दांगुन्नसि आउटुल्केये भाजुपेन् :

थाब्न ट्वाल खेन्नलान्
स्व.भवानीशंकर श्रेष्ठ (माइला बाजे) पुरान्छेँ (खिं )
स्व. जनकलाल श्रेष्ठ पुरान्छेँ (हारमोनियम)
स्व. यज्ञबहादुर श्रेष्ठ (ड्वाक्कान्छा) कोत बिहार्छेँ (तम्बल ढोलकनाप)
स्व. इलाबहादुर श्रेष्ठ लिस्ट्वाल (हारमोनियम गीत)
स्व.कृष्णमुरारी मास्के पालचुटी (हारमोनियम गीत)
स्व. कञ्चनबहादुर श्रेष्ठ टसिचाबाली (तम्बल नापं)
स्व. कृष्णबहादुर श्रेष्ठ (माराङ) टसिचाबाली (तम्बल, ढोलक नापं)
स्व. मोहनकृष्ण श्रेष्ठ पुरान्छेँ (हारमोनियम, बाँसुरी, मादल)
धननारायण प्रधान (सिलगुडी) कोत बिहार्छे (हारमोनयम)
शंकर श्रेष्ठ भण्डार (तम्बल)
अमीरलाल श्रेष्ठ टसिचाबाली (तम्बल)
नारायणकृष्ण गिरी टसिचाबाली (तम्बल) (थन्केसी मफउ)

ड्वाल्ङा (डोकलुङा) ट्वाल खेन्नलान्
स्व.विष्णुबहादुर जोशी डोकुलुङा
शुद्ध जोशी डोकुलुङा

कोब्नखेन्नलान् (महागीतापाटी नाप स्वाकु)
स्व.अन्नबहादुर जोशी गुर्कोट कोर्छेँ (खिं)
स्व. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ श्यामसुन्दर (खिं)
स्वं सोमबहादुर श्रेष्ठ कोपान्छेँ (कान्जीहाउस) (तम्बल)
श्यामचन्द्र श्रेष्ठ (आउ पोखरा) कोर्छेँ गुर्कोट (खिं, तम्बल नापं)
बालकृष्ण श्रेष्ठ (आउ येँ) श्यामसुन्दर (खिं)
कृष्ण श्रेष्ठ (ज्वारीलाल) कोर्छेँ (खिं, तम्बल ढोलक नापं)
नवराज प्रधान नक्छेँ गुर्कोट (हारमोनियम)

दुङ्गल व पिङ्गलट्वाल खेन्नलान्
स्व. गौरीमान श्रेष्ठ पिङ्गल (खिं)
स्व. रत्नबहादुर श्रेष्ठ पिङ्गल (खिं)
आनन्दमान श्रेष्ठ पिङ्गल (खिं)
स्वं हर्खबहादुर श्रेष्ठ (घरेलु) दुङ्गल (हारमोनियम तम्बल)
स्व. मर्चिमान श्रेष्ठ दुङ्गल गगरलुङा
रामबहादुर श्रेष्ठ दुङ्गल नसु (तम्बल नापं)
स्व. राणाजी शिवभक्ति दुङ्गल (हारमोनियम, तम्बल)
स्व. शिवजी शिवभक्ति दुङ्गल (हारमोनियम तम्बल)
वीरबहादुर शिवभक्ति दुङ्गल (हारमोनियम तम्बलनापं)

थन्केसिङ् ढोलक ठ्याकुपेन् मदउ मखे । गिथिकि हाबिये भीनपा वडा ल्याखाः २ ये मूलमि (अध्यक्ष) विराजमान श्रेष्ठ, ज्ञानेन्द्र प्रधान, समित श्रेष्ठ, यज्ञ प्रधान, उदयचन्द्र श्रेष्ठ, ईन्द्रलाल श्रेष्ठ थेँतु मेमेबुं दमु । दोख्से नाम लुङमोङ आले मसियेलागिन् क्षमा फ्वनगु ।

गर्छि लिपुलेन् स्वर्नः
गुन्ला येइस्वयेन् हाखेनन्नसि आमताक्कु कोर्छेँये सेङये फरकु, श्यामसुन्दरये लाङाकु, आगमछेँये फरकु, थाब्नये सेङ लाङाकु, भीमसेन डोबरकु हाबिये बुराखारापेन् ल्यास्म्हा दाजुपेन् थिठाइँ ग्वारमुङन् गुन्लाये गुल्ता खँ पितकाउतन् । थापरे तारीगाउँमिये पाला, नाघ थातबिहार्छेँमिये पालाजु, काल्सी चाम्सलीमियेपाला हङन् खँ लाउतन् । आले कालिन्चोककु वङन् खिर्जा दके हाइरी पाला गुने, ड्वाक्डाकस गुन्त येरिउरी, डापाखलककु गुन् गुन् छ्वइरी, पुखुर गुन् ज्वाल्केइरी थिनागु खँन् ब्यला वङ्गु चाइमदउ ।

आले थापरे वा मेस गति मलकु गान्टाङ् हायेन् तरै स्वर्नसिनुं काँठाकु तु थायेउ थिनागु घत्के ओल्ते खँ लार्न लार्नङ् नास् प्वाकलकु ऐराकये बास्ना दुत वङन्लि बुरापेन् घसान् डोङन् लिखन् छेँ ब्वारि मलरा थाँछे उइँ मलरा, लिस्टोलखेन्न स्वाक्टाइमलरा थउ थउ पाछी ज्वङन् लिङाउतन् ।

आले गर्छिन्लि लितङ् आम्तु ठाइँकु मुन्द येउतन् आले थउथउ दात्तिकु तु लाक्पासुङन् ल्वाकुतन् । लितङ् केसीखुन्हु इथितु ग्वार्मुइँरी, हलिरी व त्वइँरी उलिकु तु सामाजिक मेलमिलाप जुयेन् च्वंगु द्वाल्खाकु गुलि चहक दउजु ।

हाबिये बुरा बाजे डोबा, काका पाजुपेन् येउली ऐराक त्वङन् ल्वार्संं ख्यार्सं थउ ज्ये येरित त्वार्मतउजु । जात्रा गिथि येङन् ङाकेइरी, प्याखन् गिथियेङन् पितकाइरी हङ सुर सुर्तातु माकाउजु । थिगोटी खँये भरकु छेँछेँलान् कुठा कुठालान् प्याखन् जुयेन् पितयेउतन् आमताक्कुये मिपेन् । आउ थन्केसि आमु खँपेन् ताङन् वन । आउ छीजिन् स्येइँत लाहा ल्वाप्ठोइँलौ ।

थप्सीन् यउता टोन्सङन ईसिन थपे आले छिजि भिङ्गु टोनगु । क्वाकु सासन् थिम्हन् मेविस्त ग्वाहार यरीत ठाकउ तारगु । थउत परई जुर्स चियन मियन खोरगु, मेविस्त परई जुर्स लुँखा लिखन सुलेन खुसी चारगु । ईनागु खँन् न थपिस्त बाँलकु यते न मेविस्त बाँलकु यतै, खायउ खँ त ईसिन थपे हाखेन ब्वयन तरगु । ऊ खँ त ओईत रा मोओगुरा थपे थउ खँ खेउ । छिजि बाजे बराजुय पालाकु थे घेर नर्सङ मनर्सङ घेरकु छुय जा नय हङन थनु केसी डार खँ लाई मजि, थनुकेसी वा लाहा लाहाकु तु खेउ खँ लाकेउ मिसिन दमु ।

यकु पिस्त ग्वाहार यरीलौं, साझी खँकु थि जुईलौं, पर्दा दुपानलान् खँ सेईरी बानी हिल्केईलौं, अझङ छिजि द्वाल्खाय दाजुकिंज, तिताकेहेपे होस् खुलई मोजुनी होस् खुलई जके हाखेन थि जुयन ओङन थउ दउ संस्कृती, परम्परा हो नखत चखत ङाके द्वाल्खाय छिजि मा भाषा म्वात्केईरी अभियानकु हाखेन उईलौं ।