========== ---------- बाँपिझ्याला विशेष ---------- ==========

नेवार सभ्यता र संस्कृतिको प्राचीन केन्द्रका रूपमा परिचित दोलखा शहर आफ्ना विशिष्ट जात्रा, पर्व, गुठी तथा मौलिक सांस्कृतिक परम्पराका कारण देश–विदेशमा परिचित छ। भीमेश्वर नगरपालिका–२ स्थित प्राचीन दोलखा क्षेत्रमा प्रत्येक वर्ष मनाइने गुल्ला पर्व अर्थात् हिले जात्राले यहाँको सांस्कृतिक जीवनलाई थप जीवन्त बनाउँदै आएको छ।

गुल्ला पर्वको पहिलो दिन अर्थात् फुलपातीका अवसरमा दोलखामा टोल–टोलमा राँगो काट्ने परम्परा रहिआएको छ। यही दिन राँगोको मासु अन्य समयको तुलनामा केही महँगो मूल्यमा बिक्री हुने गर्दछ। बाहिरबाट हेर्दा यो सामान्य मूल्यवृद्धि जस्तो देखिए पनि यसको पछाडि दोलखाको प्राचीन सभ्यता, गुठी व्यवस्था र वर्षभरि सञ्चालन हुने जात्रा–पर्वसँग जोडिएको गहिरो सांस्कृतिक इतिहास रहेको छ।

यसै परम्परालाई निरन्तरता दिँदै यस वर्ष पनि फुलपातीका अवसरमा प्राचीन दोलखामा राँगो काटेर पर्व सम्पन्न गरिएको छ।

मासु महँगो हुनुको पछाडि यस्तो छ सांस्कृतिक रहस्य

फुलपातीका दिन काटिएका राँगाका टाउकाहरू जनैपूर्णिमाका अवसरमा नचाइने प्रसिद्ध ठूलो लाखे, रक्षाबन्धनका दिन आयोजना हुने दाउरे पौडी तथा विभिन्न गुठीअन्तर्गत सञ्चालन हुने जात्रा–पर्वमा संलग्न गुठियारहरूलाई वितरण गर्ने परम्परा रहेको छ।

त्यसैले राँगोको टाउको यहाँ केवल मासु वा खाद्य सामग्रीका रूपमा मात्र हेरिँदैन। यो स्थानीय जात्रा, गुठी व्यवस्था र सांस्कृतिक दायित्वसँग जोडिएको महत्वपूर्ण परम्पराको हिस्सा हो।

फुलपातीका दिन काटिएको राँगोको निश्चित भाग जात्रा तथा गुठी प्रयोजनका लागि छुट्याउनुपर्ने भएकाले बजारमा बिक्रीका लागि उपलब्ध मासुको परिमाणसमेत प्रभावित हुन्छ। यही कारण अन्य दिनको तुलनामा यस दिन राँगोको मासुको मूल्य केही बढी हुने गरेको स्थानीयहरू बताउँछन्।

दोलखावासीहरूका लागि भने यो अतिरिक्त खर्चको विषयभन्दा पनि आफ्नै मौलिक संस्कृति र परम्परा संरक्षण गर्ने सामूहिक जिम्मेवारी हो। त्यसैले वर्षमा एक दिन महँगो मूल्य तिरेर भए पनि मासु खरिद गर्ने परम्परालाई स्थानीयहरूले निरन्तरता दिँदै आएका छन्।

फुलपातीसँगै सुरु हुन्छ गुल्ला पर्वको सांस्कृतिक रौनक

दोलखामा फुलपातीको दिनलाई गुल्ला पर्व अर्थात् गुन्ला पर्वको चाड सुरु हुने पहिलो दिनका रूपमा मनाउने परम्परा रहेको छ। यस दिनदेखि प्राचीन दोलखा क्षेत्रमा विभिन्न जात्रा, लाखे नाच तथा धार्मिक–सांस्कृतिक गतिविधिले विशेष गति लिन्छन्।

यस अवसरमा स्थानीय दोलखावासीहरू परम्परागत रूपमा तीन समूहमा विभाजित भएर लाखे निकाल्ने गर्छन्। सोही परम्पराअनुसार यस वर्ष पनि माथिल्लो टोल, तल्लो टोल र दुङ्गल टोलबाट छुट्टाछुट्टै लाखे निकालिएको थियो।

तीनवटै टोलबाट निकालिएका लाखेले आ–आफ्नो टोल तथा आसपासका क्षेत्र परिक्रमा गरेपछि माथिल्लो टोलमा सामूहिक रूपमा लाखे नाच प्रस्तुत गरिएको थियो। सामूहिक लाखे नाचसँगै फुलपातीको दिनको सांस्कृतिक कार्यक्रम सम्पन्न गरिएको हो।

गुजराती र नाई बाजाको धुनमा लाखेको प्रदर्शन

दोलखाको लाखे नाच केवल नृत्य प्रदर्शनमा मात्र सीमित छैन। यससँग स्थानीय बाजागाजा र सांगीतिक परम्परा पनि अभिन्न रूपमा जोडिएको छ।

लाखे प्रदर्शनका क्रममा गुजराती बाजा र नाई बाजा बजाउने परम्परा रहिआएको छ। परम्परागत बाजाको धुनसँगै लाखेको प्रदर्शनले प्राचीन दोलखाका टोल–टोलमा उत्सवको वातावरण सिर्जना गर्ने गर्दछ।

स्थानीयहरूका लागि यो मनोरञ्जन मात्र नभई पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक पहिचानको निरन्तरता पनि हो।

गुठी, लाखे र जात्रासँग जोडिएको दोलखाको इतिहास

प्राचीन दोलखा नेपाल मण्डलको महत्वपूर्ण व्यापारिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा विकास भएको मानिन्छ। यहाँको सामाजिक जीवनमा गुठी व्यवस्थाको महत्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ। गुठीमार्फत देवदेवीका जात्रा, लाखे नाच, भोजभतेर तथा विभिन्न सामाजिक–धार्मिक गतिविधि सञ्चालन हुँदै आएका छन्।

यस्ता परम्पराले केवल धार्मिक आस्था मात्र नभई स्थानीय समुदायबीचको सहकार्य, सामाजिक एकता र सामूहिक उत्तरदायित्वलाई समेत बलियो बनाउँदै आएका छन्।

दोलखाको ठूलो लाखे नाचलाई स्थानीय समुदायले नगरको रक्षा, दुष्ट शक्तिमाथि सत्यको विजय तथा सामुदायिक एकताको प्रतीकका रूपमा लिने गरेका छन्। त्यस्तै दाउरे पौडी लगायतका अन्य जात्रा–पर्व पनि स्थानीय धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक जीवनसँग गहिरोसँग जोडिएका छन्।

यसैले फुलपातीका दिन राँगो काट्ने, त्यसबाट प्राप्त निश्चित सामग्री गुठियारलाई उपलब्ध गराउने र त्यसैको निरन्तरतामा वर्षभरि जात्रा–पर्व सञ्चालन गर्ने परम्परा दोलखाको मौलिक सांस्कृतिक प्रणालीको एउटा महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा देखिन्छ।

आधुनिकताको प्रभावसँगै जीवनशैलीमा परिवर्तन आए पनि प्राचीन दोलखावासीले आफ्नो गुठी, लाखे, जात्रा र पर्वसँग जोडिएका यस्ता परम्परालाई अझै जीवित राखेका छन्।

यस अर्थमा फुलपातीका दिन महँगो मूल्यमा बिक्री हुने राँगोको मासु केवल बजारको वस्तु होइन—दोलखाको सदियौँ पुरानो संस्कृति, गुठी परम्परा र वर्षभरि चल्ने जात्रा–पर्वलाई निरन्तरता दिने एउटा मौलिक सांस्कृतिक कडी हो।