नेपाल सम्वत् ११४६, गुंल्लाथ्वः १ प्रतिपदा (२८ साउन, २०८३, १३ अगष्ठ २०२६) बिहीबार, बाँपिझ्याला । प्राचीन नेवारी शहर दोलखामा आजदेखि गुँल्ना (गुँला) पर्व सुरु भएको छ। पर्वको सुरुवातसँगै स्थानीय युवाहरूले परम्परागत बाजागाजासहित बिहानैदेखि मठ–मन्दिर, चैत्य तथा स्तुपाको परिक्रमा गर्ने ‘देउ उइरी’ परम्परालाई निरन्तरता दिएका छन्।

दोलखामा गुँल्ना पर्वका अवसरमा माथिल्लो र तल्लो टोलका स्थानीय युवाहरू छुट्टाछुट्टै समूह बनाएर मन्दिर परिक्रमा गर्ने चलन छ। 

स्थानीय परम्पराअनुसार दिउँसोदेखि ‘ढाकस’ नचाउने तथा बाजागाजासहित मन्दिर परिक्रमा गर्ने गरिन्छ। हर्षोल्लासका साथ स्थानीय युवाहरूको सहभागितामा गुँल्ना पर्वको धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि सुरु भएको दोलखाबाट बाँपिझ्याला डटकमका सह–सम्पादक तथा युवा समाजसेवी अजय प्रधानले जानकारी दिनुभयो।

दोलखाको मौलिक पर्व गुँल्ना

दोलखाको इतिहास, संस्कृति र धार्मिक परम्परामा विभिन्न मौलिक चाडपर्व तथा जात्राहरूको विशिष्ट स्थान छ। स्थानीय इतिहास तथा विभिन्न प्रकाशनहरूमा समेत दोलखाका यस्ता मौलिक परम्पराबारे उल्लेख पाइन्छ।

भीमेश्वर नगरपालिका–२ का वडाध्यक्ष स्टालिन श्रेष्ठका अनुसार धर्म, संस्कृति र परम्परा नेवार समुदायको महत्वपूर्ण पहिचान हो। उहाँका अनुसार घण्टाकर्ण औँसीदेखि सुरु हुने गुँल्ना पर्वअन्तर्गत आजदेखि दोलखा शहरभित्र रहेका मठ–मन्दिरको स्थानीय बाजागाजासहित परिक्रमा सुरु गरिएको हो।

उहाँले माथिल्लो र तल्लो टोलबाट छुट्टाछुट्टै समूहले बाजा बजाउँदै मन्दिर परिक्रमा गर्ने परम्परा रहेको बताउनुभयो। विशेषगरी पूर्णिमाको अघिल्लो दिन कालिञ्चोक भगवती मन्दिरमा दर्शनका लागि जाने क्रममा ‘डापा खलक’ सहभागी हुने परम्परा रहेको उहाँको भनाइ छ।

डापा खलकको विशिष्ट परम्परा

दोलखाको गुँला जात्रामा सहभागी हुने ‘डापा खलक’ पनि यहाँको मौलिक सांस्कृतिक परम्पराको महत्वपूर्ण पक्ष हो। यसमा जोशी, श्रेष्ठ, प्रधान, मास्के, राजभण्डारी, तुलाधरलगायत विभिन्न थरका नेवार समुदायका सदस्यहरू संयुक्त रूपमा सहभागी हुने गरेका छन्।

यस खलकमा सनाई बजाउने परम्परागत जिम्मेवारी नेवारी समुदायका कुसुले वर्गले निर्वाह गर्ने गरेको बताइन्छ।

काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न नेवार बस्तीमा भने डापा खलकको संरचना र परिक्रमा गर्ने परम्परा फरक रहेको स्थानीय जानकारहरू बताउँछन्। कीर्तिपुर, शंखरापुर (साँखु), फर्पिङ, टोखा, मध्यपुर थिमि, बोडे, पनौती तथा बनेपालगायत क्षेत्रमा विभिन्न समुदाय तथा थरअनुसार छुट्टाछुट्टै डापा खलक रहने र निर्धारित क्षेत्रभित्र परिक्रमा गर्ने परम्परा पाइन्छ।

बौद्ध परम्परासँग जोडिएको गुँल्ना

गुँल्ना पर्वलाई दोलखाको बौद्ध तथा नेवार सांस्कृतिक परम्परासँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। पर्वका क्रममा चैत्य तथा स्तुपाको परिक्रमा गर्ने, बाजागाजा बजाउने र धार्मिक अनुष्ठान गर्ने गरिन्छ। साथै बज्राचार्य समुदायले पञ्चदान ग्रहण गर्ने परम्परा पनि यस पर्वसँग जोडिएको छ। स्थानीयस्तरमा यस अवसरलाई ‘पाङ्जा पूर्णिमा’का रूपमा समेत मान्ने गरिन्छ।

गुँल्ना पर्वको मुख्य उद्देश्य धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक निरन्तरता र समुदायबीचको एकतालाई कायम राख्नु रहेको स्थानीय जानकारहरूको भनाइ छ। मठ–मन्दिर तथा चैत्य–स्तुपाको परिक्रमा गर्दै देवीदेवताको आराधना गर्ने परम्परालाई स्थानीय समुदायले रोगव्याधि, दैवीप्रकोप तथा विभिन्न संकटबाट सुरक्षा प्राप्त गर्ने धार्मिक विश्वाससँग पनि जोडेर हेर्ने गरेका छन्।

दोलखाको मूल जात्रा र चाडपर्वको सुरुवात

स्थानीय परम्पराअनुसार दोलखाको मूल जात्रा तथा चाडपर्वको क्रम पनि गुँल्ना पर्वसँगै अघि बढ्ने गर्दछ। सिठीनखःको दिनदेखि रोकिएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि गुँल्ना पर्व सुरु भएसँगै पुनः सक्रिय हुने स्थानीय मान्यता छ।

पर्वको पहिलो दिनदेखि दोलखाको माथिल्लो टोलस्थित चैत्य–स्तुपा क्षेत्र र तल्लो टोलको कोर्छें–गुर्कोट आसपासबाट स्थानीय युवाहरूको समूहले ‘ढापा खलक’का रूपमा बाजागाजासहित विभिन्न मठ–मन्दिर, चैत्य तथा स्तुपाको परिक्रमा गर्ने गर्दछन्। यही परम्परालाई स्थानीय भाषामा ‘द्येउ उइरी’ भनिन्छ।

‘द्येउ उइरी’ केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई दोलखाको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्पराको निरन्तरता पनि हो। यसले दोलखाको धार्मिक सहअस्तित्व, सामुदायिक सहभागिता र सांस्कृतिक विविधतालाई समेत प्रतिबिम्बित गर्दछ।

दोलखाको गुँल्ना पर्वमा बौद्ध परम्पराका साथै स्थानीय नेवारी संस्कृतिका विभिन्न पक्ष समेटिएका छन्। त्यसैले यो पर्वलाई दोलखाको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा लिइन्छ।

स्थानीय इतिहास र जनश्रुतिमा गुँल्ना पर्वको उत्पत्तिसँग मञ्जुश्री तथा बौद्ध धर्मको प्रचारप्रसारलाई समेत जोड्ने गरिएको छ। मञ्जुश्रीले नेपालका विभिन्न भूभागमा भ्रमण गर्दै बौद्ध धर्मको ज्ञान र महिमा प्रचार गरेको तथा विभिन्न स्थानमा चैत्य–स्तुपा निर्माण गरेको जनविश्वास पाइन्छ। यही ऐतिहासिक तथा धार्मिक जनश्रुतिसँग दोलखाको गुँल्ना पर्वलाई जोडेर व्याख्या गर्ने गरिएको छ।

यद्यपि मञ्जुश्रीको यात्रासँग गुँल्ना पर्वको प्रत्यक्ष ऐतिहासिक सम्बन्धबारे थप प्रमाण र अध्ययन आवश्यक देखिन्छ। तर जनश्रुति, स्थानीय परम्परा र पुस्तौँदेखि चलिआएको सांस्कृतिक अभ्यासले गुँल्ना पर्वलाई दोलखाको विशिष्ट पहिचानका रूपमा स्थापित गरेको छ।

गुँल्ना पर्वसँगै सुरु भएको ‘देउ उइरी’ले दोलखाको प्राचीन धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनलाई पुनः जीवन्त बनाएको छ। स्थानीय युवाको उत्साहपूर्ण सहभागिता, परम्परागत बाजागाजा र मठ–मन्दिर तथा चैत्य–स्तुपाको परिक्रमाले प्राचीन शहर दोलखामा पर्वको रौनक थपिएको छ।