श्राद्धको महत्त्व : पितृपक्ष र महालय श्राद्ध

आश्विन महिनाको कृष्णपक्षलाई पितृपक्ष वा महालय पक्ष भनिन्छ। यस पक्षमा दिवंगत पितृहरू आफ्ना जीवित सन्तान तथा श्राद्धकर्ताको घरमा आउने धार्मिक विश्वास छ। पितृपक्षमा विधिपूर्वक श्राद्ध तथा तर्पण गर्दा पितृहरू प्रसन्न भई आशीर्वाद दिने र परिवारमा सुख–शान्ति कायम हुने मान्यता रहिआएको छ।

सनातन धर्ममा पितृकार्यलाई विशेष महत्त्व दिइएको छ। मानिसले जन्मदेखि पालनपोषण र जीवन निर्माणसम्म अभिभावकबाट प्राप्त गरेको योगदानको स्मरण गर्दै उनीहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने एउटा माध्यमका रूपमा श्राद्धलाई लिइन्छ। त्यसैले पितृहरूको सम्झनामा श्रद्धापूर्वक श्राद्ध, तर्पण तथा पिण्डदान गर्ने परम्परा चलिआएको हो।

सोह्रश्राद्ध प्रारम्भ

आश्विन महिनाको कृष्णपक्षलाई पितृपक्ष वा महालय पक्ष भनिन्छ। यस अवधिमा पितृहरू आफ्ना जीवित सन्तान वा श्राद्धकर्ताको घरमा आउने विश्वास गरिन्छ। पितृपक्षमा श्राद्ध गर्ने क्रममा आकाशमा विचरण गरिरहेका पितृहरू घरको ढोकामा आएर श्राद्धको प्रतीक्षा गर्छन् भन्ने धार्मिक मान्यता छ।

पितृहरूको नेतृत्व कर्ताका पिताले गर्ने विश्वासअनुसार कर्ताले आफ्ना पिताको तिथिअनुसार श्राद्ध गर्ने परम्परा छ। पिताले अन्य पितृहरूसँग आफ्ना सन्तानले कुन तिथिमा श्राद्ध गर्नेछन् भन्ने विषयमा संवाद गर्ने धार्मिक कथनसमेत पाइन्छ।

महालय पक्षमा पूर्णिमा र चतुर्दशीका अतिरिक्त अष्टमी, द्वादशी, औंसी, भरणी नक्षत्र तथा व्यतीपात योगमा पनि श्राद्ध गर्न सकिने उल्लेख धार्मिक ग्रन्थहरूमा पाइन्छ। तर तिथिअनुसार रोकिएको श्राद्ध उपयुक्त तिथिमा गर्नुपर्ने मान्यता छ।

पितृहरू को हुन्?

मृत्युपछि दशाह कृत्य पूरा गरी एकादशाह, लुप्तपिण्डी श्राद्ध तथा अन्य उत्तरकार्य सम्पन्न गरेपछि मृतकको वार्षिक कृत्य पूरा गर्ने परम्परा छ। वर्षदिनको वार्षिक श्राद्ध पूरा भएपछि मृतक प्रेतत्वबाट मुक्त भई पितृलोकको यात्रामा जाने धार्मिक विश्वास गरिन्छ।

छोराछोरी तथा आफन्तहरूले पनि आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्दै वार्षिक तिथिमा र पितृपक्षमा पिताको तिथिलाई निमित्त मानेर श्राद्ध गर्ने चलन छ। यसबाट दिवंगत पितृहरूको कल्याण हुने र उनीहरूले आफ्ना सन्तानलाई आशीर्वाद दिने विश्वास गरिन्छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार पितृहरूले आफ्ना कर्मअनुसार वैकुण्ठलोक, ब्रह्मलोक तथा अन्य लोकको यात्रा गर्ने विश्वास गरिन्छ। श्राद्धका दिन सन्तानले दिएको पिण्ड तथा तर्पण ग्रहण गरी पितृहरू पूर्वयात्रामा फर्कने मान्यता छ।

श्राद्ध किन गर्ने?

श्राद्धलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा मात्र नभई आफ्ना अग्रजप्रति सम्मान, सम्झना र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने संस्कारका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। मानिसलाई जन्म दिएर हुर्काउने, शिक्षा–दीक्षा दिने तथा जीवन निर्माणमा योगदान गर्ने आमाबुबाप्रति सन्तानले आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नुपर्ने मान्यता सनातन संस्कृतिमा रहेको छ।

पितृहरूको वार्षिक तिथिमा श्राद्ध गर्नु, उनीहरूको स्मरण गर्नु र परिवारमा उनीहरूले दिएको योगदानलाई सम्झनु हाम्रो सांस्कृतिक परम्पराको महत्वपूर्ण पक्ष हो। पितृपक्षमा गरिने श्राद्धले पुस्तौंदेखिको पारिवारिक सम्बन्ध र संस्कारलाई निरन्तरता दिने विश्वास गरिन्छ।

धर्मशास्त्रीय मान्यताअनुसार पितृकार्यलाई बेवास्ता गर्नु उचित मानिँदैन। पितृउद्धारका लागि गरिने काजकिरिया, वार्षिक श्राद्ध तथा महालय श्राद्धलाई आफ्नो संस्कार र परम्पराअनुसार सम्पन्न गर्नुपर्नेमा जोड दिइन्छ।

यसरी पितृपक्ष तथा महालय श्राद्ध आफ्ना दिवंगत आफन्तहरूको सम्झना गर्ने, उनीहरूप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने र पुस्तौँदेखि चलिआएको संस्कारलाई निरन्तरता दिने महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक अवसरका रूपमा लिइन्छ।